అశ్వధాటీ స్తోత్రం మహాకవి కాళిదాసుడు రచించినదిగా చెప్పబడే జగన్మాత స్తుతి. “అశ్వధాటి” అంటే గుర్రపు పరుగు వేగాన్ని పోలిన ఛందస్సు — పదాలు వేగంగా, లయబద్ధంగా, గుర్రం పరుగెత్తుతున్నట్టు అనిపించే ప్రత్యేక శైలిలో రచించబడింది. అందుకే ఈ స్తోత్రాన్ని పఠించేటప్పుడు ఒక విశిష్టమైన లయ, వేగం అనుభవానికి వస్తాయి.
ఇది జగన్మాత (అంబ)ను ఆమె సౌందర్యం, కరుణ, శక్తి రూపాలలో స్తుతిస్తూ సాగే భక్తి కావ్యం. కాళిదాసుడి ఇతర రచనల (శ్యామలా దండకం, మంగళాష్టకం) మాదిరిగానే, ఇది కూడా అమ్మవారి కృపతో కవితా శక్తిని పొందిన కవి రచించిన కృతిగా భావిస్తారు.
స్తోత్ర ప్రత్యేకత
- ప్రతి పద్యం చివర “శా” (శార్దూలవిక్రీడితం) ఛందస్సులో ఉంటుంది — సంస్కృత కావ్యాలలో అత్యంత గంభీరమైన, లయబద్ధమైన ఛందస్సులలో ఇది ఒకటి
- పదాలలో అనుప్రాస (అదే అక్షరాలు పదేపదే రావడం) పుష్కలంగా ఉపయోగించబడింది — ఇది కాళిదాసు కావ్యశైలికి ప్రత్యేక గుర్తింపు
- సాహిత్యపరంగా, భక్తిపరంగా రెండు విధాలుగా విలువైనదిగా పండితులు అభివర్ణిస్తారు
పారాయణ ప్రాముఖ్యత
కవితా శక్తి, వాక్శుద్ధి కోసం విద్యార్థులు, రచయితలు ఈ స్తోత్రాన్ని పఠించే సంప్రదాయం ఉంది — కాళిదాసుడికి అమ్మవారి కృపతోనే కవితా ప్రతిభ లభించిందని నమ్మకం కావడం వల్ల. నవరాత్రుల సమయంలో, శుక్రవారాల్లో పఠించడం విశేషఫలదాయకంగా భావిస్తారు.
ఎలా పఠించాలి
- సంస్కృత ఉచ్చారణ కఠినంగా ఉండే ఛందస్సు కావడం వల్ల, మొదటిసారి పఠించేవారు నెమ్మదిగా, స్పష్టమైన ఉచ్చారణతో అభ్యాసం చేయడం మంచిది
- ఆడియో/వీడియో పారాయణాలు విని అభ్యసించడం సులభతరం చేస్తుంది
- దేవి నవరాత్రుల్లో, లలితా సహస్రనామంతో పాటు పఠిస్తే మరింత శ్రేయస్కరం
రచన: కాళిదాస
(కాళిదాస కృతమ్)
చెటీ భవన్నిఖిల ఖెటీ కదంబవన వాటీషు నాకి పటలీ
కొటీర చారుతర కొటీ మణీకిరణ కొటీ కరంబిత పదా |
పాటీరగంధి కుచశాటీ కవిత్వ పరిపాటీమగాధిప సుతా
ఘొటీఖురాదధిక ధాటీముదార ముఖ వీటీరసెన తనుతామ్ || 1 || శా. ||
ద్వైపాయన ప్రభృతి శాపాయుధ త్రిదివ సొపాన ధూళి చరణా
పాపాపహ స్వమను జాపానులీన జన తాపాపనొద నిపుణా |
నీపాలయా సురభి ధూపాలకా దురితకూపాదుదన్చయతుమామ్
రూపాధికా శిఖరి భూపాల వంశమణి దీపాయితా భగవతీ || 2 || శా. ||
యాళీభి రాత్మతనుతాలీనకృత్ప్రియక పాళీషు ఖెలతి భవా
వ్యాళీ నకుల్యసిత చూళీ భరా చరణ ధూళీ లసన్మణిగణా |
యాళీ భృతి శ్రవసి తాళీ దళం వహతి యాళీక శొభి తిలకా
సాళీ కరొతు మమ కాళీ మనః స్వపద నాళీక సెవన విధౌ || 3 || శా. ||
బాలామృతాంశు నిభ ఫాలామనా గరుణ చెలా నితంబ ఫలకె
కొలాహల క్షపిత కాలామరాకుశల కీలాల శొషణ రవిః |
స్థూలాకుచె జలద నీలాకచె కలిత వీలా కదంబ విపినె
శూలాయుధ ప్రణతి శీలా దధాతు హృది శైలాధి రాజ తనయా || 4 || శా. ||
కంబావతీవ సవిడంబా గళెన నవ తుంబాభ వీణ సవిధా
బింబాధరా వినత శంబాయుధాది నికురుంబా కదంబ విపినె |
అంబా కురంగ మదజంబాల రొచి రిహ లంబాలకా దిశతు మె
శం బాహులెయ శశి బింబాభి రామ ముఖ సంబాధితా స్తన భరా || 5 || శా. ||
దాసాయమాన సుమహాసా కదంబవన వాసా కుసుంభ సుమనొ
వాసా విపంచి కృత రాసా విధూత మధు మాసారవింద మధురా |
కాసార సూన తతి భాసాభిరామ తను రాసార శీత కరుణా
నాసా మణి ప్రవర భాసా శివా తిమిర మాసాయె దుపరతిమ్ || 6 || శా. ||
న్యంకాకరె వపుషి కంకాళ రక్త పుషి కంకాది పక్షి విషయె
త్వం కామనా మయసి కిం కారణం హృదయ పంకారి మె హి గిరిజామ్ |
శంకాశిలా నిశిత టంకాయమాన పద సంకాశమాన సుమనొ
ఝంకారి భృంగతతి మంకానుపెత శశి సంకాశ వక్త్ర కమలామ్ || 7 || శా. ||
జంభారి కుంభి పృథు కుంభాపహాసి కుచ సంభావ్య హార లతికా
రంభా కరీంద్ర కర దంభాపహొరుగతి డింభానురంజిత పదా |
శంభా ఉదార పరిరంభాంకురత్ పులక దంభానురాగ పిశునా
శం భాసురాభరణ గుంభా సదా దిశతు శుంభాసుర ప్రహరణా || 8 || శా. ||
దాక్షాయణీ దనుజ శిక్షా విధౌ వికృత దీక్షా మనొహర గుణా
భిక్షాశినొ నటన వీక్షా వినొద ముఖి దక్షాధ్వర ప్రహరణా |
వీక్షాం విధెహి మయి దక్షా స్వకీయ జన పక్షా విపక్ష విముఖీ
యక్షెశ సెవిత నిరాక్షెప శక్తి జయ లక్షావధాన కలనా || 9 || శా. ||
వందారు లొక వర సంధాయినీ విమల కుందావదాత రదనా
బృందారు బృంద మణి బృందారవింద మకరందాభిషిక్త చరణా |
మందానిలా కలిత మందార దామభిరమందాభిరామ మకుటా
మందాకినీ జవన భిందాన వాచమరవిందాననా దిశతు మె || 10 || శా. ||
యత్రాశయొ లగతి తత్రాగజా భవతు కుత్రాపి నిస్తుల శుకా
సుత్రామ కాల ముఖ సత్రాసకప్రకర సుత్రాణ కారి చరణా |
ఛత్రానిలాతిరయ పత్త్రాభిభిరామ గుణ మిత్రామరీ సమ వధూః
కు త్రాసహీన మణి చిత్రాకృతి స్ఫురిత పుత్రాది దాన నిపుణా || 11 || శా. ||
కూలాతిగామి భయ తూలావళిజ్వలనకీలా నిజస్తుతి విధా
కొలాహలక్షపిత కాలామరీ కుశల కీలాల పొషణ రతా |
స్థూలాకుచె జలద నీలాకచె కలిత లీలా కదంబ విపినె
శూలాయుధ ప్రణతి శీలా విభాతు హృది శైలాధిరాజ తనయా || 12 || శా. ||
ఇంధాన కీర మణిబంధా భవె హృదయబంధా వతీవ రసికా
సంధావతీ భువన సంధారణె ప్యమృత సింధావుదార నిలయా |
గంధానుభావ ముహురంధాలి పీత కచ బంధా సమర్పయతు మె
శం ధామ భానుమపి రుంధాన మాశు పద సంధాన మప్యనుగతా || 13 || శా. ||