రచన: అన్నమాచార్య
ప్రధాన దైవం: శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వామి
రాగం: మధ్యమావతి
తాళం: ఆది
“అదివో అల్లదివో శ్రీ హరి వాసము” అన్నమాచార్యుల అత్యంత ప్రసిద్ధ సంకీర్తనల్లో ఒకటి. తిరుమల కొండలను దర్శించిన భక్తుని కళ్లముందు కనిపించే దివ్య దృశ్యాన్ని ఈ కీర్తనలో అన్నమయ్య అద్భుతమైన భక్తి భావంతో చిత్రించారు. దూరం నుంచి కనిపించే వేంకటాచలం, శేషాచలం, బంగారు శిఖరాలు, దేవతల నివాసం, మునులకు నిత్యనివాసం, కైవల్యాన్ని ప్రసాదించే పవిత్ర క్షేత్రం—ఇవన్నీ ఒక్కొక్కటిగా మనకు చూపిస్తున్నట్లుగా కీర్తన సాగుతుంది.
అన్నమాచార్యులు 15వ శతాబ్దానికి చెందిన మహా తెలుగు వాగ్గేయకారుడు. ఆయన సంకీర్తనల్లో తిరుమల శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వామికి ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. ఈ పాటలో “అదివో”, “అదె” అనే పదాల పునరావృతం ఒక భక్తుడు కొండను చూస్తూ “అదిగో! అదిగో!” అని ఆనందంతో చూపిస్తున్న అనుభూతిని కలిగిస్తుంది.
రాగం / తాళం
మధ్యమావతి రాగం
ప్రస్తుతం విస్తృతంగా ప్రచారంలో ఉన్న సంగీత రూపంలో ఈ కీర్తనను మధ్యమావతి రాగంలో పాడుతారు. మధ్యమావతి 22వ మేళకర్త అయిన ఖరహరప్రియకు జన్య రాగం.
ఆరోహణ:
స రి₂ మ₁ ప ని₂ స
అవరోహణ:
స ని₂ ప మ₁ రి₂ స
మధ్యమావతి రాగానికి ప్రశాంతత, భక్తి, మంగళభావం కలిగించే స్వభావం ఉంది. తిరుమల కొండలను దర్శిస్తూ భక్తునిలో కలిగే ఆశ్చర్యం, ఆనందం, భక్తి, పవిత్రత వంటి భావాలను వ్యక్తపరచడానికి ఈ రాగం ఎంతో అనుకూలంగా ఉంటుంది. ప్రస్తుత సంగీత సంప్రదాయంలో ఈ కీర్తనకు మధ్యమావతి–ఆది తాళ రూపం విస్తృతంగా కనిపిస్తుంది.
ఆది తాళం
ఈ కీర్తన ప్రాచుర్యంలో ఉన్న రూపంలో ఆది తాళంలో పాడబడుతుంది. సరళమైన తాళ నిర్మాణం, పునరావృతమయ్యే “అదివో” పదాలు కలిసి భక్తి గానానికి ఎంతో ఆకర్షణీయమైన లయను ఇస్తాయి.
పూర్తి సాహిత్యం
పల్లవి
అదివో అల్లదివో శ్రీ హరి వాసము
పదివేల శేషుల పడగల మయము ॥
చరణం 1
అదె వేంకటాచల మఖిలోన్నతము
అదివో బ్రహ్మాదుల కపురూపము |
అదివో నిత్యనివాస మఖిల మునులకు
అదె చూడు డదె మొక్కు డానందమయము ॥
చరణం 2
చెంగట నదివో శేషాచలమూ
నింగి నున్న దేవతల నిజవాసము |
ముంగిట నల్లదివో మూలనున్న ధనము
బంగారు శిఖరాల బహు బ్రహ్మమయము ॥
చరణం 3
కైవల్య పదము వేంకట నగ మదివో
శ్రీ వేంకటపతికి సిరులైనది |
భావింప సకల సంపద రూపమదివో
పావనముల కెల్ల పావన మయమూ ॥
పద అర్థాలు
| పదం | అర్థం |
|---|---|
| అదివో / అల్లదివో | అదిగో, అక్కడ చూడండి |
| శ్రీహరి | శ్రీమహావిష్ణువు |
| వాసము | నివాస స్థలం |
| పదివేల శేషులు | వేల సంఖ్యలో ఆదిశేషుని పడగలు అనే దివ్య కల్పన |
| పడగలు | పాము యొక్క విప్పిన తలలు / ఫణాలు |
| వేంకటాచలము | తిరుమల పర్వతం |
| అఖిలోన్నతము | సమస్త లోకాలలో అత్యున్నతమైనది |
| బ్రహ్మాదులు | బ్రహ్మ మొదలైన దేవతలు |
| కపురూపము | కాపురం / నివాసరూపం అనే భావం |
| నిత్యనివాసము | శాశ్వత నివాస స్థలం |
| అఖిల మునులు | సమస్త ఋషులు, మునులు |
| మొక్కు | నమస్కరించు, ప్రార్థించు |
| ఆనందమయము | ఆనందంతో నిండినది |
| శేషాచలము | ఆదిశేషుని రూపంగా భావించే పర్వతం |
| నింగి | ఆకాశం |
| నిజవాసము | అసలైన / నిజమైన నివాసం |
| ముంగిట | ముందుగా, సమీపంలో |
| మూలనున్న ధనము | మూలంగా ఉన్న అమూల్య సంపద |
| బంగారు శిఖరాలు | బంగారం వలె ప్రకాశించే పర్వత శిఖరాలు |
| బ్రహ్మమయము | పరబ్రహ్మ స్వరూపంతో నిండినది |
| కైవల్య పదము | మోక్ష స్థితి, పరమ విముక్తి |
| వేంకటనగము | వేంకట పర్వతం / తిరుమల |
| సిరులు | సంపదలు, వైభవం |
| భావింప | ధ్యానించు, మనసులో తలచు |
| సకల సంపద | అన్ని రకాల సంపదలు |
| పావనము | పవిత్రమైనది |
| పావనములకెల్ల | అన్ని పవిత్రమైన వాటిలోకెల్లా |
| పావనమయము | అత్యంత పవిత్రమైనది |
భావం – పల్లవి
“అదివో అల్లదివో శ్రీ హరి వాసము
పదివేల శేషుల పడగల మయము”
ఇదిగో! అదిగో! శ్రీహరి నివసించే పవిత్రమైన తిరుమల క్షేత్రం కనిపిస్తోంది అని అన్నమయ్య భక్తుడి ఆనందాన్ని వ్యక్తం చేస్తున్నారు.
ఇక్కడ “అదివో అల్లదివో” అనే పదాల పునరావృతం చాలా ముఖ్యమైనది. ఒక భక్తుడు దూరం నుంచి తిరుమల కొండలను మొదటిసారి చూసినప్పుడు కలిగే ఉత్సాహాన్ని ఇది మనకు అనుభూతి చేయిస్తుంది.
ఆ కొండ సాధారణ పర్వతం కాదు. అది శ్రీహరి వాసస్థలం. ఆదిశేషుని అనేక పడగలతో ఏర్పడిన దివ్య పర్వతంగా అన్నమయ్య దానిని దర్శిస్తున్నారు.
భావం – మొదటి చరణం
“అదె వేంకటాచల మఖిలోన్నతము
అదివో బ్రహ్మాదుల కపురూపము”
అదిగో వేంకటాచలం! సమస్త లోకాలలో అత్యున్నతమైన పవిత్ర స్థలం. బ్రహ్మ మొదలైన దేవతలకు కూడా ఇది దివ్య నివాసస్థానంగా భావించబడుతోంది.
ఇక్కడ “ఎత్తైన కొండ” అనే భౌతిక అర్థం మాత్రమే కాదు. ఆధ్యాత్మికంగా అత్యున్నతమైన స్థానం అనే భావం కూడా ఉంది.
“అదివో నిత్యనివాస మఖిల మునులకు
అదె చూడు డదె మొక్కు డానందమయము”
అది సమస్త మునులకు నిత్యనివాసం. అదిగో ఆ పవిత్ర స్థలాన్ని చూడండి; దానికి నమస్కరించండి. దానిని దర్శించడం, స్మరించడం, నమస్కరించడం ఆనందాన్ని కలిగిస్తుంది.
ఈ చరణంలో అన్నమయ్య తిరుమలను కేవలం ఒక తీర్థయాత్ర స్థలంగా కాకుండా ఋషులు, మునులు, దేవతలు కోరుకునే నిత్య పవిత్ర క్షేత్రంగా చిత్రించారు.
భావం – రెండవ చరణం
“చెంగట నదివో శేషాచలమూ
నింగి నున్న దేవతల నిజవాసము”
ఇదిగో దగ్గరలోనే శేషాచలం కనిపిస్తోంది. ఆకాశంలో ఉన్న దేవతలకు కూడా ఇది నిజమైన నివాసస్థలంగా అన్నమయ్య భావిస్తున్నారు.
తిరుమల పర్వతాన్ని శేషాచలం అని పిలవడం వెనుక ఉన్న వైష్ణవ సంప్రదాయాన్ని ఈ పదం గుర్తుచేస్తుంది. పర్వతంలోని ప్రతి శిఖరం, ప్రతి రాయి భక్తుడికి దైవస్వరూపంగా కనిపించే స్థాయికి కీర్తన చేరుతుంది.
“ముంగిట నల్లదివో మూలనున్న ధనము
బంగారు శిఖరాల బహు బ్రహ్మమయము”
మన ముందే ఉన్న ఈ కొండలో అపారమైన సంపద ఉంది. దాని బంగారు శిఖరాలు పరబ్రహ్మ తత్త్వంతో నిండినట్లుగా కనిపిస్తున్నాయి.
ఇక్కడ “ధనము” అంటే కేవలం భౌతిక బంగారం లేదా సంపద కాదు. శ్రీహరి సాన్నిధ్యం అనే ఆధ్యాత్మిక సంపద. తిరుమల భక్తునికి అందించే గొప్ప ధనం అదే.
భావం – మూడవ చరణం
“కైవల్య పదము వేంకట నగ మదివో
శ్రీ వేంకటపతికి సిరులైనది”
అదిగో ఈ వేంకటనగరం కైవల్యాన్ని ప్రసాదించే స్థానం. ఇది శ్రీ వేంకటపతికి సిరిసంపదలతో కూడిన దివ్య నివాసం.
కైవల్యం అంటే ఆధ్యాత్మిక విముక్తి లేదా మోక్ష స్థితి. అందువల్ల తిరుమల దర్శనం కేవలం ఒక పర్వతాన్ని చూడటం కాదు; భక్తి దృష్టిలో అది పరమాత్మను చేరే మార్గాన్ని గుర్తుచేసే అనుభవం.
“భావింప సకల సంపద రూపమదివో
పావనముల కెల్ల పావన మయమూ”
మనసులో ధ్యానించినా ఇది అన్ని సంపదల స్వరూపంగా కనిపిస్తుంది. పవిత్రమైన వాటన్నింటిలోకెల్లా అత్యంత పవిత్రమైనది ఈ వేంకటాచలం.
ఇక్కడ అన్నమయ్య భౌతిక దర్శనాన్ని అంతరంగ ధ్యానంగా మార్చారు. కొండను కళ్లతో చూడటం ఒక అనుభవం అయితే, దాని పవిత్రతను మనసులో భావించడం మరింత ఉన్నతమైన భక్తి అనుభూతి.
ఈ కీర్తనలోని ప్రధాన భావం
“అదివో అల్లదివో” మొత్తం కీర్తనను చదివితే ఒక భక్తుడు తిరుమల కొండలను చేరుకునే దృశ్యం మన కళ్లముందు కనిపిస్తుంది.
మొదట దూరంగా కొండ కనిపిస్తుంది.
“అదివో!”
తర్వాత అది శ్రీహరి నివాసమని తెలుస్తుంది.
“శ్రీ హరి వాసము”
తర్వాత శేషాచలంగా, దేవతల నివాసంగా, మునుల నిత్యస్థానంగా, బంగారు శిఖరాలతో ప్రకాశించే దివ్య క్షేత్రంగా దర్శనమిస్తుంది.
చివరికి ఆ పర్వతం కైవల్య పదం, సకల సంపదల రూపం, పావనములకెల్ల పావనమైన స్థలంగా మారుతుంది.
అంటే కీర్తనలోని దృష్టి కొండ → క్షేత్రం → దైవ నివాసం → మోక్షస్థానంగా క్రమంగా ఉన్నతమవుతుంది.
సంబంధిత అన్నమయ్య కీర్తనలు
విష్ణుముఖంలో మరిన్ని అన్నమయ్య కీర్తనలను కూడా చదవండి:
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు
1. “అదివో అల్లదివో” కీర్తన ఏ దేవుడి గురించి?
ఈ కీర్తన ప్రధానంగా తిరుమల శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వామి గురించి. తిరుమల కొండను శ్రీహరి నివాసంగా, శేషాచలంగా, దేవతలు మరియు మునులకు పవిత్రమైన నివాసంగా అన్నమయ్య వర్ణించారు.
2. “అదివో అల్లదివో” ఏ రాగంలో ఉంది?
ప్రస్తుతం విస్తృతంగా పాడే రూపం మధ్యమావతి రాగం, ఆది తాళం.
3. “అదివో అల్లదివో” కీర్తనను ఎప్పుడు పాడతారు?
ఈ కీర్తనను తిరుమల భక్తి కార్యక్రమాలు, అన్నమయ్య సంకీర్తన కార్యక్రమాలు, దేవాలయ కార్యక్రమాలు, భజనలు మరియు కర్ణాటక సంగీత ప్రదర్శనల్లో పాడుతారు. తిరుమల దర్శనం, వేంకటేశ్వర స్వామి భక్తి కార్యక్రమాలకు ఇది ప్రత్యేకంగా అనుకూలమైన కీర్తన.
“అదివో అల్లదివో శ్రీ హరి వాసము” అన్నమయ్య తిరుమలను చూసిన భక్తి దృష్టికి అద్దం పడుతుంది.
ఇది కేవలం ఒక పర్వత వర్ణన కాదు. ఒక భక్తుడి కళ్లకు కనిపించే తిరుమల, అతని హృదయంలో శ్రీహరి నివాసంగా మారుతుంది. శేషాచలం దేవతల నివాసంగా కనిపిస్తుంది. బంగారు శిఖరాలు దైవిక సంపదగా కనిపిస్తాయి. చివరికి అదే వేంకటనగరం కైవల్య పదంగా, పవిత్రమైన పవిత్ర క్షేత్రంగా అవతరిస్తుంది.
“అదివో అల్లదివో” అనే రెండు పదాల్లోనే అన్నమయ్య ఒక సంపూర్ణ తిరుమల దర్శనాన్ని మనకు అందించారు.
తిరుమల కొండలను చూసిన భక్తుడు ఆనందంతో చూపిస్తూ చెప్పినట్లుగా—
అదిగో… అదిగో…
శ్రీహరి వాసము!
అదే ఈ కీర్తన యొక్క చిరస్థాయైన భక్తి మాధుర్యం.