రచన: అన్నమాచార్య

ప్రధాన దైవం: శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వామివారు
ప్రధాన భావం: శ్రీ వేంకటేశ్వరుని మేల్కొలుపుతూ, ఆయన దయే సమస్త జీవులకు నిజమైన రక్షణ అని వేడుకోవడం.

పరిచయం

“మేదిని జీవుల గావ మేలుకోవయ్యా” అనే కీర్తనలో అన్నమాచార్యులు శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వామివారిని మేల్కొలుపుతూ, సమస్త లోకాలకు ఆయన కరుణే రక్షణ అని ప్రార్థిస్తారు. తిరుమల శ్రీవారి సుప్రభాత సేవను గుర్తుచేసే మేలుకొలుపు భావం ఈ కీర్తనలో ప్రధానంగా కనిపిస్తుంది. అన్నమాచార్యులు 15వ శతాబ్దానికి చెందిన మహాభక్తుడు, తెలుగు వాగ్గేయకారుడు. తిరుమల శ్రీవేంకటేశ్వరునిపై అనేక వేల సంకీర్తనలు రచించిన ఆయన, భక్తి, శరణాగతి, దైవమహిమలను సులభమైన తెలుగు పదాలతో ప్రజలకు అందించారు. ఈ కీర్తనలో ఉదయం ప్రకృతి మేల్కొనడం, చీకటి తొలగిపోవడం, వేదఘోష వినిపించడం వంటి అందమైన దృశ్యాల ద్వారా శ్రీహరిని మేల్కొలిపే భక్తి భావం వ్యక్తమవుతుంది.

పూర్తి సాహిత్యం
పల్లవి

మేదిని జీవుల గావ మేలుకోవయ్యా |
నీదయే మాకెల్ల రక్ష నిద్ర మేలుకోవయ్యా ||

చరణం 1

తగుగోపికల కన్నుదామరలు వికసించె
మిగుల సూర్యనేత్రుడ మేలుకోవయ్యా |
తెగువ రాక్షసులనే తిమిరము విరియగ
నెగడిన పరంజ్యోతి నిద్ర మేలుకోవయ్యా ||

చరణం 2

ఘనదురితపు గలువలు వికసించె
మినుకు శశినేత్రుడ మేలుకోవయ్యా |
పనివడి వేదాలనే పక్షులెల్లా బలుకగ
జనక! యాశ్రితపారిజాత మేలుకోవయ్యా ||

చరణం 3

వరలక్ష్మీ కుచచక్రవాకము లొండొంటి రాయ
మెరయుదోషరహిత మేలుకోవయ్యా |
పొరసి నీవు నిత్యభోగములు భోగించ
నిరతి శ్రీవేంకటేశ నేడు మేలుకోవయ్యా ||

పద అర్థాలు

పదం	అర్థం
మేదిని	భూమి, భూలోకం
జీవుల గావ	జీవులను కాపాడుటకు; సమస్త ప్రాణులను రక్షించడానికి
మేలుకోవయ్యా	మేల్కొనండి స్వామీ; నిద్ర నుండి లేవండి అనే భక్తిపూర్వక సంబోధన
నీదయే	నీ కరుణ, నీ అనుగ్రహమే
రక్ష	రక్షణ, కాపాడటం
తగు గోపికల	తగిన / సుందరమైన గోపికల
కన్ను దామరలు	కన్నులు తామరపూలవలె అందంగా ఉండే గోపికల నేత్రాలు
వికసించె	వికసించాయి, తెరుచుకున్నాయి
సూర్యనేత్రుడు	సూర్యునివంటి ప్రకాశవంతమైన నేత్రాలు కలవాడు; శ్రీహరి
తెగువ	ధైర్యం, బలమైన శక్తి
రాక్షసులనే	రాక్షసుల యొక్క
తిమిరము	చీకటి; అజ్ఞానానికి కూడా ప్రతీక
విరియగ	తొలగిపోవగా, వ్యాపించిన చీకటి తొలగిపోవగా
నెగడిన	ప్రకాశించిన, వెలుగొందిన
పరంజ్యోతి	పరమమైన దివ్యజ్యోతి; పరబ్రహ్మ స్వరూపమైన దైవప్రకాశం
ఘనదురితపు	ఘోరమైన పాపాల / తీవ్రమైన దురితాల
గలువలు	కలువలు, తామరపూలు
మినుకు	మెరుస్తున్న, ప్రకాశించే
శశినేత్రుడు	చంద్రునివంటి శాంతమైన నేత్రాలు కలవాడు
పనివడి	తన పనిని చేస్తూ, విధిగా
వేదాలనే పక్షులు	వేదమంత్రాలను పక్షుల కిలకిలారావంలా పలికే వేదపండితులు అనే రూపకం
బలుకగ	పలుకగా, ఉచ్చరించగా
జనక	తండ్రి; ఇక్కడ భక్తులను పోషించే దైవాన్ని సంబోధించే పదం
ఆశ్రిత	శరణు పొందినవారు, భక్తులు
పారిజాత	కోరికలను తీర్చే దివ్యవృక్షం; ఇక్కడ భక్తుల కోరికలను తీర్చే స్వామి అనే భావం
వరలక్ష్మీ	వరాలను ప్రసాదించే శ్రీమహాలక్ష్మి
కుచచక్రవాకము	లక్ష్మీదేవి వక్షస్థలాన్ని చక్రవాక పక్షితో పోల్చిన కవితా రూపకం
ఒండొంటి రాయ	విడదీయరాని సహచరుడు, శ్రీలక్ష్మీదేవికి ప్రియమైన ప్రభువు
మెరయు	ప్రకాశించు, వెలుగొందు
దోషరహిత	ఎటువంటి లోపం లేదా దోషం లేనివాడు
పొరసి	సమృద్ధిగా, పరిపూర్ణంగా
నిత్యభోగములు	ఎల్లప్పుడూ లభించే దివ్య సుఖాలు, నిత్య సేవలు
నిరతి	అత్యంత భక్తితో, నిరంతరంగా
శ్రీవేంకటేశ	శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వామి
నేడు	ఈ రోజు; ఇక్కడ ఈ ఉదయ సమయంలో అనే భావం

పల్లవి – భావం

అన్నమాచార్యులు శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వామివారిని ప్రేమతో మేల్కొలుపుతున్నారు. “స్వామీ! ఈ భూమిపై ఉన్న సమస్త జీవులను రక్షించడానికి మీరు మేల్కొనండి. మాకు ఉన్న ఏకైక ఆశ్రయం మీ దయ మాత్రమే. మీ కరుణే మా అందరికీ నిజమైన రక్షణ. అందువల్ల నిద్ర నుండి మేల్కొనండి” అని ప్రార్థిస్తున్నారు.

ఇక్కడ మేల్కొలుపు అనేది కేవలం స్వామివారి నిద్రను సూచించేది కాదు. భక్తుడి దృష్టిలో భగవంతుని కరుణ, అనుగ్రహం, రక్షణ ఎల్లప్పుడూ అవసరం. అందుకే కవి “నీదయే మాకెల్ల రక్ష” అని అత్యంత గాఢమైన శరణాగతి భావాన్ని వ్యక్తం చేస్తున్నారు.

చరణం 1 – భావం

ఉదయం సమయం వచ్చింది. గోపికల తామరలాంటి అందమైన కన్నులు వికసించాయి. ప్రకృతిలో ప్రతి జీవి మేల్కొంటున్న వేళ, సూర్యునివలె ప్రకాశించే నేత్రాలు కలిగిన శ్రీహరి కూడా మేల్కొనాలని కవి కోరుతున్నారు.

రాక్షసుల వల్ల ఏర్పడిన చీకటి తొలగిపోయింది. అజ్ఞానం, అధర్మం, దుష్టశక్తులకు ప్రతీకగా ఉన్న తిమిరం తొలగిపోయినప్పుడు పరమ దివ్యజ్యోతి అయిన శ్రీహరి ప్రకాశించాలి.

ఇక్కడ తిమిరం–పరంజ్యోతి అనే ప్రతీకలు ఎంతో అందంగా ఉన్నాయి. చీకటి తొలగడం అంటే కేవలం రాత్రి ముగియడం కాదు; అధర్మం, అజ్ఞానం తొలగి ధర్మం, జ్ఞానం వెలుగొందడం అనే ఆధ్యాత్మిక భావాన్ని కూడా సూచిస్తుంది.

చరణం 2 – భావం

ఉదయకాంతి వ్యాపించడంతో కలువలు వికసించినట్లుగా, దైవసాన్నిధ్యంలో భక్తుల హృదయాలు కూడా వికసించాలి. చంద్రునివంటి శాంతమైన నేత్రాలు కలిగిన శ్రీహరి మేల్కొనాలని అన్నమాచార్యులు ప్రార్థిస్తున్నారు.

ఉదయాన్నే వేదపండితుల వేదఘోషలు వినిపిస్తున్నాయి. వాటిని కవి పక్షుల కిలకిలారావాలతో పోల్చారు. వేదమంత్రాల పవిత్ర ధ్వని వినిపించే సమయంలో, భక్తులకు ఆశ్రయమైన స్వామి మేల్కొనాలని కోరుతున్నారు.

ఇక్కడ “ఆశ్రితపారిజాత” అనే పదప్రయోగం విశేషమైనది. పారిజాత వృక్షం కోరిన వరాలను అందిస్తుందని పురాణాలలో చెప్పబడుతుంది. అదే విధంగా శ్రీ వేంకటేశ్వరుడు తనను ఆశ్రయించిన భక్తుల కోరికలను నెరవేర్చే దివ్య పారిజాత వృక్షంలా ఉన్నాడని కవి భావిస్తున్నారు.

చరణం 3 – భావం

ఇక్కడ శ్రీమహాలక్ష్మీదేవి మరియు శ్రీహరి విడదీయరాని దంపతులుగా వర్ణించబడ్డారు. లక్ష్మీదేవికి ప్రియమైన ప్రభువుగా, ఎటువంటి దోషం లేని పరిపూర్ణ స్వరూపుడిగా శ్రీ వేంకటేశ్వరుని స్తుతిస్తున్నారు.

“స్వామీ! మీరు నిత్యమైన దివ్యానందాన్ని అనుభవిస్తూ, మీ భక్తులకు కూడా ఆ అనుగ్రహాన్ని ప్రసాదిస్తూ ఉన్నారు. ఓ శ్రీవేంకటేశ్వరా! ఈ ఉదయాన మేల్కొనండి” అని కవి ప్రేమతో ప్రార్థిస్తున్నారు.

ఈ చరణంలో భక్తి, లక్ష్మీనారాయణ తత్త్వం, స్వామివారి దివ్యత్వం, భక్తులపై ఆయన కరుణ — అన్నీ ఒకటిగా కలిసిపోయాయి.

కీర్తనలోని ఆధ్యాత్మిక సందేశం

ఈ కీర్తన యొక్క ముఖ్యమైన సందేశం “దైవకృపే నిజమైన రక్షణ” అనే శరణాగతి భావం. ఉదయం నిద్ర నుండి మేల్కొనే ప్రకృతి దృశ్యాలను ఆధారంగా చేసుకుని అన్నమాచార్యులు ఒక ఆధ్యాత్మిక మేల్కొలుపును చిత్రించారు.

కన్నులు వికసించడం, తామరలు తెరుచుకోవడం, చీకటి తొలగిపోవడం, వేదఘోష వినిపించడం — ఇవన్నీ భక్తుడి అంతరంగంలో జ్ఞానం మేల్కొనే ప్రక్రియకు ప్రతీకలుగా చూడవచ్చు.

అందువల్ల ఈ కీర్తనను వింటున్నప్పుడు లేదా పాడుతున్నప్పుడు, “స్వామి మేల్కొనాలి” అనే బాహ్య భావంతో పాటు, మనలోని భక్తి, జ్ఞానం, ధర్మబుద్ధి కూడా మేల్కొనాలి అనే అంతరార్థాన్ని ఆస్వాదించవచ్చు.

సందర్భం — ఎక్కడ పాడుతారు?

“మేదిని జీవుల గావ మేలుకోవయ్యా” వంటి మేలుకొలుపు కీర్తనలు ఉదయకాలంలో శ్రీహరి ఆరాధనకు ఎంతో అనుకూలమైనవి. ముఖ్యంగా శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వామివారి ఆలయ సంప్రదాయంలో ఉదయపు సేవలు, మేలుకొలుపు భావంతో కూడిన భక్తిగీతాలకు ప్రత్యేక స్థానం ఉంది.

తిరుమల శ్రీవారి ఆలయంలో జరిగే ఉదయపు ఆరాధనా సంప్రదాయాలు, భక్తి సంగీత కార్యక్రమాలు, ఇంటి పూజా కార్యక్రమాలలో కూడా ఇలాంటి అన్నమయ్య మేలుకొలుపు కీర్తనలను భక్తులు ఆలపిస్తుంటారు.

అన్నమాచార్య సంకీర్తనలకు సంగీత ప్రపంచంలో కూడా విశేష స్థానం ఉంది. భక్తి సంగీత కచేరీలు, అన్నమయ్య జయంతి కార్యక్రమాలు, తిరుమల–తిరుపతి సంబంధిత సాంస్కృతిక కార్యక్రమాలలో ఆయన కీర్తనలు విస్తృతంగా ఆలపించబడుతున్నాయి. వివిధ గాయకులు, సంగీత విద్వాంసులు తమ తమ బాణీలలో అన్నమయ్య కీర్తనలను అందించారు.

తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు

1. ఈ కీర్తన ఏ దేవుడి గురించి?

ఈ కీర్తన ప్రధానంగా శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వామివారి మేలుకొలుపును ఉద్దేశించి రచించబడింది. అన్నమాచార్యులు స్వామివారిని సమస్త జీవుల రక్షకుడిగా, భక్తులకు ఆశ్రయంగా స్తుతిస్తున్నారు.

2. ఈ కీర్తన ఎప్పుడు పాడుతారు?

ఇది ఉదయకాల మేలుకొలుపు భావంతో పాడడానికి అనుకూలమైన కీర్తన. ఆలయాలలో ఉదయపు ఆరాధనా కార్యక్రమాలు, భక్తి సంగీత కార్యక్రమాలు, ఇంటి పూజా సందర్భాలలో కూడా ఆలపించవచ్చు.

3. “నీదయే మాకెల్ల రక్ష” అనే వాక్యం ఏమి చెబుతుంది?

“నీ దయే మాకు అందరికీ రక్షణ” అని దీని అర్థం. భక్తుడు తన శక్తిపై కాకుండా భగవంతుని కరుణపై ఆధారపడే శరణాగతి భావాన్ని ఈ వాక్యం ఎంతో సంక్షిప్తంగా తెలియజేస్తుంది.

“మేదిని జీవుల గావ మేలుకోవయ్యా” కీర్తన ఒక సాధారణ మేలుకొలుపు పాటకంటే లోతైన ఆధ్యాత్మిక భావాన్ని కలిగి ఉంది. ఉదయం ప్రకృతి మేల్కొనే దృశ్యాలను అందంగా చిత్రిస్తూ, శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వామివారిని సమస్త జీవుల రక్షకుడిగా అన్నమాచార్యులు కీర్తించారు. “నీదయే మాకెల్ల రక్ష” అనే భావమే ఈ కీర్తనకు హృదయం. భక్తి, శరణాగతి, వేదఘోష, ప్రకృతి సౌందర్యం, శ్రీలక్ష్మీనారాయణ తత్త్వం — ఇవన్నీ కలిసిన ఈ కీర్తనను ప్రతిరోజూ ఉదయపు ప్రార్థనలో ఆలపించడం ద్వారా భక్తి భావాన్ని మనసులో నింపుకోవచ్చు.