రచన: అన్నమాచార్య
ప్రధాన దైవం: శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వామి
ప్రధాన భావం: శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వామివారిని ప్రేమతో మేల్కొలిపి, ఆయన అందం, కరుణ, మహిమను స్తుతించడం

పరిచయం

“మేలుకో శృంగారరాయ మేటి మదనగోపాల” అన్నది శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వామివారిని శృంగారభక్తి భావంతో మేల్కొలుపుతూ అన్నమాచార్యులు రచించిన ప్రసిద్ధ కీర్తన. ఇందులో తిరుమల శ్రీవారి సౌందర్యం, గోపికలతో శ్రీకృష్ణుని లీలలు, రుక్మిణీ–సత్యభామలతో ఆయన అనుబంధం, అలాగే భక్తులపై ఆయన కురిపించే కరుణను ఎంతో సుందరంగా వర్ణించారు.

అన్నమాచార్యులు 15వ శతాబ్దానికి చెందిన మహాభక్తుడు, వాగ్గేయకారుడు. ఆయన శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వామిని తన ఆరాధ్యదైవంగా భావించి వేలాది సంకీర్తనలు రచించారు. ఈ కీర్తనలో శ్రీ వేంకటేశ్వరుడు, శ్రీకృష్ణుడు, శృంగారరస స్వరూపుడు, భక్తుల పాలిట కల్పతరువు అనే విభిన్న రూపాలు ఒకే దైవంలో దర్శనమిస్తాయి.

“మేలుకో” అనే పిలుపుతో ప్రారంభమయ్యే ఈ కీర్తనలోని మాధుర్యం, పదచిత్రణ, భక్తి–శృంగార సమన్వయం కారణంగా ఇది అన్నమయ్య సంకీర్తనల్లో ప్రత్యేక స్థానాన్ని సంపాదించింది.

పూర్తి సాహిత్యం

పల్లవి

మేలుకో శృంగారరాయ మేటి మదనగోపాల |
మేలుకోవె నాపాల ముంచిన నిధానమా ||

చరణం 1

సందడిచే గోపికల జవ్వనవనములోన |
కందువందిరిగే మదగజమవు |
యిందుముఖి సత్యభామ హృదయ పద్మములోని |
గంధము మరిగినట్టి గండు తుమ్మెద ||

చరణం 2

గతిగూడి రుక్మిణికౌగిట పంజరములో |
రతిముద్దు గురిసేటి రాచిలుకా |
సతుల పదారువేల జంట కన్నుల గలువల- |
కితమై పొడిమిన నా యిందు బింబమ ||

చరణం 3

వరుసం గొలనిలోని వారి చన్నుంగొండలపై |
నిరతి వాలిన నా నీలమేఘమా |
శిరనురమున మోచి శ్రీ వేంకటాద్రి మీద |
గరిమ వరాలిచ్చే కల్పతరువా ||

పద అర్థాలు

ఈ కీర్తనలోని పదాలు కేవలం సాధారణ అర్థాన్ని మాత్రమే కాకుండా, అందమైన రూపకాల ద్వారా శ్రీకృష్ణ–శ్రీవారి సౌందర్యాన్ని వ్యక్తపరుస్తాయి.

పదం	అర్థం
మేలుకో	నిద్ర నుండి లేవాలి, మేల్కొనాలి అనే అర్థం. ఇక్కడ భక్తుడు స్వామివారిని ప్రేమతో మేల్కొలుపుతున్నాడు.
శృంగారరాయ	శృంగారానికి రాజు, ప్రేమ మరియు సౌందర్యానికి అధిపతి. శ్రీకృష్ణుని మాధుర్య స్వరూపాన్ని సూచించే పదం.
మేటి	గొప్ప, అత్యుత్తమమైన, శ్రేష్ఠమైన.
మదనగోపాల	మదనుడు అంటే మన్మథుడు; గోపాలుడు అంటే గోవులను కాపాడేవాడు. మన్మథునికే మన్మథుడైన శ్రీకృష్ణుడు అనే భావం.
నిధానము	నిధి, అమూల్యమైన సంపద. తనను కరుణతో నింపిన అమూల్యమైన సంపదవంటి స్వామి.
గోపికలు	గోకులంలోని శ్రీకృష్ణుని భక్తురాలైన గోపస్త్రీలు.
జవ్వనవనము	జవ్వనం అంటే యౌవనం; వనం అంటే తోట. యౌవనవతుల సమూహాన్ని అందమైన తోటగా వర్ణించిన పదం.
మదగజము	మదంతో ఉన్న ఏనుగు. గోపికల యౌవనవనంలో సంచరించే శ్రీకృష్ణుని ప్రభావాన్ని ఈ రూపకంతో చెబుతున్నారు.
ఇందుముఖి	ఇందు అంటే చంద్రుడు; ముఖి అంటే ముఖం కలది. చంద్రుని వంటి ముఖం కలిగినది. ఇక్కడ సత్యభామను సూచిస్తుంది.
హృదయ పద్మము	హృదయాన్ని పద్మంతో పోల్చిన రూపకం. సత్యభామ హృదయాన్ని పద్మంగా కవి వర్ణించాడు.
గండు తుమ్మెద	పెద్ద తుమ్మెద. పుష్పంలోని సువాసనను ఆస్వాదించే తుమ్మెదతో శ్రీకృష్ణుని పోల్చారు.
రుక్మిణి	శ్రీకృష్ణుని ప్రధాన పత్నుల్లో ఒకరు. మహాలక్ష్మీ స్వరూపిణిగా భావించబడే దేవి.
కౌగిట	కౌగిలిలో, ఆలింగనంలో.
పంజరము	పక్షిని ఉంచే బోను. రుక్మిణి కౌగిలిని ప్రేమతో కూడిన పంజరంగా కవి రూపకంగా పేర్కొన్నాడు.
రాచిలుక	రాజసమైన చిలుక. ప్రేమగా పలుకుతూ, ముద్దులు అందించే ప్రియుడిగా శ్రీకృష్ణుని పోల్చిన రూపకం.
పదారువేలు	పదారు వేల అంటే పదహారు వేల. పురాణ సంప్రదాయంలో శ్రీకృష్ణునికి 16,000 మంది భార్యలు ఉన్నారని చెబుతారు.
గలువలు	కలువ పువ్వులు. స్త్రీల అందమైన కన్నులను కలువలతో పోల్చిన పదం.
ఇందు బింబము	చంద్రుని బింబం. స్వామివారి ముఖాన్ని చంద్రునితో పోల్చిన రూపకం.
నీలమేఘము	నీలిరంగు మేఘం. శ్రీకృష్ణుని నీలవర్ణ శరీరాన్ని సూచిస్తుంది.
కల్పతరువు	కోరిన కోరికలను తీర్చే దివ్య వృక్షం. భక్తుల కోరికలను నెరవేర్చే శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వామిని కల్పతరువుగా కవి వర్ణించాడు.

భావం పల్లవి

అన్నమయ్య స్వామివారిని ఎంతో ఆప్యాయంగా మేల్కొలుపుతున్నాడు. “ఓ శృంగారరసానికి రాజా! ఓ గొప్ప మదనగోపాలా! మేలుకో” అని సంబోధిస్తున్నాడు.

ఇది కేవలం దేవుడిని నిద్రలేపే పిలుపు కాదు. భక్తుని హృదయంలో నిద్రిస్తున్న దైవానుభూతిని మేల్కొలిపే ఆహ్వానం కూడా. తనపై అపారమైన కరుణను కురిపించిన స్వామిని అమూల్యమైన నిధిగా కవి భావిస్తున్నాడు.

భావం – మెదటి చరణం

గోపికల యౌవనాన్ని కవి ఒక అందమైన వనంగా ఊహిస్తున్నాడు. ఆ వనంలో సంచరించే మదగజంలా శ్రీకృష్ణుడు కనిపిస్తున్నాడు.

తర్వాత సత్యభామ హృదయాన్ని పద్మంతో పోలుస్తాడు. ఆ హృదయపద్మంలోని సువాసనను ఆస్వాదించే గండు తుమ్మెదలా స్వామివారిని వర్ణిస్తాడు.

ఇక్కడ అన్నమయ్య ఉపయోగించిన రూపకాలు చాలా అందమైనవి: గోపికల యౌవనం – వనం, సత్యభామ హృదయం – పద్మం, శ్రీకృష్ణుడు – మదగజం మరియు తుమ్మెద. ఒకే దైవం భక్తుల హృదయాల్లో ఎన్నో విధాలుగా అనుభూతి చెందబడుతుందని ఈ చరణం సూచిస్తుంది.

భావం – రెండవ చరణం

రుక్మిణీదేవి కౌగిలిని కవి ఒక పంజరంగా, అందులో ఉన్న శ్రీకృష్ణుడిని ప్రేమతో కూడిన రాచిలుకగా చిత్రించాడు.

అనంతరం పదహారు వేల మంది సతుల కన్నులను కలువలతో పోల్చి, ఆ కలువల మధ్య మెరిసే చంద్రబింబంలా స్వామివారి ముఖాన్ని వర్ణించాడు.

ఇక్కడ ప్రధానంగా శ్రీకృష్ణుని మాధుర్యం, సౌందర్యం, ఆకర్షణ వ్యక్తమవుతాయి. అన్నమయ్యకు శృంగారం కూడా భక్తికి ఒక మార్గమే. అందుకే లౌకిక ప్రేమకు సంబంధించిన రూపకాల ద్వారా పరమాత్ముని దివ్య సౌందర్యాన్ని అనుభూతి చేయిస్తాడు.

భావం – మూడవ చరణం

చివరి చరణంలో కవి తిరిగి శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వామి సన్నిధికి వస్తాడు.

భక్తుల సమూహం అనే ప్రదేశంలో, వారి హృదయాలపై తన నీలమేఘ రూపంతో వాలిన స్వామిని కవి వర్ణిస్తున్నాడు. చివరగా శ్రీ వేంకటాద్రిపై నిలిచిన కల్పతరువుగా స్వామిని స్తుతిస్తున్నాడు.

భక్తులు కోరిన వరాలను అనుగ్రహించే దైవం శ్రీవారు. అందుకే ఈ కీర్తన చివరికి శృంగారభావం నుండి భక్తి, శరణాగతి, వరప్రదత్వం వైపు తీసుకెళ్తుంది.

సందర్భం – ఎక్కడ పాడతారు?

“మేలుకో శృంగారరాయ” వంటి మేలుకొలుపు కీర్తనలు సంప్రదాయంగా శ్రీవారి సుప్రభాత సేవ, ఏకాంత సేవ లేదా ఆలయ ఆరాధనా సందర్భాల్లో వినిపించే అన్నమయ్య సంకీర్తనల భావప్రపంచానికి దగ్గరగా ఉంటాయి. ముఖ్యంగా తిరుమల శ్రీవేంకటేశ్వర స్వామివారి ఆరాధనలో అన్నమయ్య కీర్తనలకు ప్రత్యేకమైన స్థానం ఉంది.

అలాగే భక్తి సంగీత కార్యక్రమాలు, అన్నమయ్య జయంతి ఉత్సవాలు, హరికథలు, కూచిపూడి/భరతనాట్యం ప్రదర్శనలు వంటి సందర్భాల్లో కూడా ఈ కీర్తనను ఆలపించడం లేదా నృత్యరూపంలో ప్రదర్శించడం కనిపిస్తుంది.

ప్రసిద్ధ గాన సంప్రదాయం

అన్నమాచార్య సంకీర్తనలకు శాస్త్రీయ సంగీతంలో విశేష స్థానం ఉంది. వివిధ గాయకులు, వాగ్గేయకారులు, సంగీత విద్వాంసులు తమ తమ రాగభావం మరియు గానశైలికి అనుగుణంగా ఈ కీర్తనలను ఆలపించారు. అందువల్ల ఒకే అన్నమయ్య పదానికి వేర్వేరు సంగీత రూపాలు, గానశైలులు వినిపించడం సహజం.

తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు (FAQ)

1. “మేలుకో శృంగారరాయ” కీర్తన ఏ దేవుడి గురించి?

ఈ కీర్తన ప్రధానంగా శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వామివారి గురించి. అయితే అన్నమయ్య స్వామివారిలో శ్రీకృష్ణుని రూపాన్ని దర్శిస్తూ గోపికలు, రుక్మిణి, సత్యభామ తదితర కృష్ణలీలలను శృంగారభక్తి రూపంలో వర్ణించారు.

2. “మేలుకో శృంగారరాయ” కీర్తన ఎప్పుడు పాడతారు?

ఇది మేలుకొలుపు భావంతో కూడిన కీర్తన. అందువల్ల శ్రీవారి ఆరాధనా సందర్భాలు, అన్నమయ్య సంకీర్తన కార్యక్రమాలు, భక్తి సంగీత సభలు మరియు సాంస్కృతిక కార్యక్రమాల్లో ఆలపిస్తారు.

3. ఈ కీర్తనలో “కల్పతరువు” అని ఎవరిని అంటారు?

చివరి చరణంలో అన్నమయ్య శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వామిని కల్పతరువుగా వర్ణించారు. భక్తులు కోరిన వరాలను అనుగ్రహించే దైవంగా శ్రీవారిని భావించి ఈ రూపకాన్ని ఉపయోగించారు.

“మేలుకో శృంగారరాయ” కేవలం మేలుకొలుపు కీర్తన కాదు; ఇది అన్నమాచార్యుల కవిత్వంలో కనిపించే శృంగారభక్తి, కృష్ణభావన, దైవ సౌందర్యం, భక్తుని శరణాగతికి అద్భుతమైన ఉదాహరణ. గోపికల యౌవనవనం నుండి సత్యభామ హృదయపద్మం వరకు, రుక్మిణి కౌగిలి నుండి శ్రీ వేంకటాద్రిపై నిలిచిన కల్పతరువు వరకు ప్రతి రూపకమూ స్వామివారి మాధుర్యాన్ని ఒక కొత్త కోణంలో చూపిస్తుంది.

అన్నమయ్య దృష్టిలో శ్రీకృష్ణుడే శ్రీ వేంకటేశ్వరుడు; ప్రేమలో కనిపించే ప్రియుడే భక్తులకు వరాలిచ్చే పరమాత్మ. అందుకే “మేలుకో” అనే చిన్న పిలుపు చివరికి భక్తుని హృదయాన్నే మేల్కొలిపే ఆధ్యాత్మిక అనుభూతిగా మారుతుంది.