రచన: అన్నమాచార్య
ప్రధాన దైవం: శ్రీ హనుమంతుడు
రాగం: శ్రీరాగం (ప్రచారంలో ఉన్న ఒక ప్రసిద్ధ గానరూపం)

పరిచయం

“ఓ పవనాత్మజ ఓ ఘనుడా” అన్నమాచార్యుల ప్రసిద్ధ హనుమంతుని సంకీర్తనల్లో ఒకటి. ఇందులో అన్నమయ్య శ్రీ హనుమంతుని అపారమైన బలం, సాహసం, వేగం, జ్ఞానం, భక్తి, విశ్వరూప మహిమలను ఒక్కొక్కటిగా స్మరిస్తారు. కీర్తన మొత్తం హనుమంతుని వీరత్వాన్ని మాత్రమే కాకుండా, శ్రీ వేంకటేశ్వరుని పాదసేవలో నిలిచిన పరమభక్తునిగా కూడా చిత్రిస్తుంది.

అన్నమాచార్యులు 15వ శతాబ్దానికి చెందిన మహాభక్త కవి. ఆయన జీవించిన కాలం సుమారు 1408–1503గా ప్రసిద్ధి చెందింది. అందువల్ల ఈ కీర్తనను కూడా 15వ శతాబ్దపు అన్నమయ్య సాహిత్య సంప్రదాయానికి చెందినదిగా చూడవచ్చు. అయితే ఈ ఒక్క కీర్తనను ఆయన ఏ సంవత్సరంలో రచించారో ఖచ్చితమైన తేదీ అందుబాటులో లేదు.

“ఓ పవనాత్మజ”లో రామాయణంలోని హనుమంతుని బాల్యలీలలు, సముద్రలంఘనం, రాక్షస సంహారం, రావణ వధలో ఆయన పాత్ర వంటి మహిమలను సంక్షిప్తమైన పదాల్లో అన్నమయ్య అద్భుతంగా ఆవిష్కరించారు. చివరలో హనుమంతుడు శ్రీ వేంకటేశ్వరుని పాదసేవకుడిగా నిలిచిన రూపాన్ని చూపించడం ఈ కీర్తనకు ప్రత్యేకమైన వైష్ణవ భక్తి పరిమళాన్ని అందిస్తుంది.

పూర్తి సాహిత్యం
పల్లవి

ఓ పవనాత్మజ ఓ ఘనుడా
బాపు బాపనగా పరిగితిగా |

చరణం 1

ఓ హనుమంతుడ ఉదయాచల ని-
ర్వాహక నిజ సర్వ ప్రబలా |
దేహము మోచిన తెగువకు నిటువలె
సాహస మిటువలె చాటితిగా ||

చరణం 2

ఓ రవి గ్రహణ ఓదనుజాంతక
మారులేక మతి మలసితిగా |
దారుణపు వినతా తనయాదులు
గారవింప నిటు కలిగితిగా ||

చరణం 3

ఓ దశముఖ హర ఓ వేంకటపతి-
పాదసరోరుహ పాలకుడా |
ఈ దేహముతో ఇన్నిలోకములు
నీదేహమెక్క నిలిచితిగా ||

పద అర్థాలు

పదం	అర్థం
పవనాత్మజ	పవనుడు (వాయుదేవుడు) + ఆత్మజ (కుమారుడు) = వాయుదేవుని కుమారుడైన హనుమంతుడు
ఘనుడా	గొప్పవాడా, మహిమాన్వితుడా, పరాక్రమశాలివా
బాపు బాపనగా	ఆశ్చర్యం, విస్మయం వ్యక్తం చేసే సంభోదన; “అయ్యో! ఎంత గొప్పవాడివి!” అనే భావం
పరిగితిగా / పరగితిగా	ప్రసిద్ధి చెందావు, ప్రఖ్యాతి పొందావు
హనుమంతుడు	శ్రీరాముని పరమభక్తుడు, వాయుపుత్రుడు
ఉదయాచల	సూర్యుడు ఉదయించే పర్వతం/దిశ; ఇక్కడ సూర్యుని వైపు సూచన
నిర్వాహక	నిర్వహించేవాడు, కార్యాన్ని సమర్థంగా పూర్తి చేసేవాడు
నిజ సర్వ ప్రబలా	నిజమైన సర్వశక్తిమంతుడా / అన్ని విధాలా బలవంతుడా
దేహము మోచిన	శరీరాన్ని పెంచిన, విశాలమైన రూపాన్ని ధరించిన
తెగువ	ధైర్యం, సాహసం, వీరత్వం
సాహసం	అసాధారణమైన ధైర్యకార్యం
రవి	సూర్యుడు
గ్రహణ	పట్టుకోవడం, అందుకోవడం; ఇక్కడ బాల హనుమంతుడు సూర్యుని ఫలమని భావించి అందుకోవడానికి ఎగిరిన ఘట్టానికి సూచన
దనుజాంతక	దనుజ + అంతక = రాక్షసులను సంహరించేవాడు
మారులేక	వెనుకాడకుండా, మాట మార్చకుండా, సంకల్పం విడువకుండా
మతి	బుద్ధి, మనస్సు, ఆలోచన
మలసితిగా	ఒక కార్యంలో నిమగ్నమయ్యావు / దానిలో స్థిరంగా నిలిచావు అనే భావం
వినతా తనయుడు	వినతాదేవి కుమారుడు; గరుత్మంతుడు
గారవింప	గౌరవించుట, మర్యాద చేయుట
దశముఖ హర	పది తలల రావణుని సంహరించినవాడు
వేంకటపతి	వేంకట పర్వతానికి అధిపతి; శ్రీ వేంకటేశ్వరుడు
పాదసరోరుహ	పాద + సరోరుహ; కమలం వంటి పాదాలు, అంటే శ్రీహరి చరణకమలాలు
పాలకుడు	రక్షకుడు, సేవకుడు
ఇన్ని లోకములు	అనేక లోకాలు, సమస్త లోకాలు
నీ దేహమెక్క నిలిచితిగా	నీ దేహమే సమస్త లోకాలను ఆవరించినంత విశాలమైన రూపాన్ని ధరించావు అనే భావం

పల్లవి భావం

“ఓ పవనాత్మజ ఓ ఘనుడా
బాపు బాపనగా పరిగితిగా”

అన్నమయ్య వాయుదేవుని కుమారుడైన హనుమంతుని ఆశ్చర్యంతో సంభోదిస్తున్నారు. హనుమంతుని మహిమను ఎంత వర్ణించినా తక్కువే అన్నట్లుగా “ఓ మహావీరుడా! ఎంత గొప్పవాడివి!” అనే విస్మయభావం ఈ పల్లవిలో కనిపిస్తుంది.

హనుమంతుడు కేవలం బలశాలి మాత్రమే కాదు. బలం, బుద్ధి, భక్తి, ధైర్యం, కార్యదీక్ష అన్నీ కలిసిన మహోన్నత వ్యక్తిత్వం.

మొదటి చరణం భావం

“ఓ హనుమంతుడ ఉదయాచల నిర్వాహక
నిజ సర్వ ప్రబలా”

ఇక్కడ హనుమంతుని సూర్యునితో సంబంధం, ఆయన అసాధారణ శక్తి సూచించబడుతుంది. బాల్యంలో సూర్యుడిని పండుగా భావించి ఆకాశంలోకి ఎగిరిన హనుమంతుని అద్భుతమైన శక్తిని అన్నమయ్య గుర్తుచేస్తున్నారు.

“దేహము మోచిన తెగువకు నిటువలె
సాహస మిటువలె చాటితిగా”

అవసరమైనప్పుడు తన శరీరాన్ని విస్తరించుకుని మహారూపాన్ని ధరించిన హనుమంతుడు, తన తెగువకు మరియు సాహసానికి ఒక ప్రత్యక్ష ఉదాహరణగా నిలిచాడు.

సీతాదేవిని వెతకడానికి సముద్రాన్ని దాటే సమయంలో హనుమంతుడు తన శక్తిని గుర్తించి మహాకాయుడిగా మారడం ఈ భావానికి ప్రధాన నేపథ్యం. అసాధ్యంగా కనిపించిన కార్యాన్ని ధైర్యంతో స్వీకరించి విజయవంతం చేసిన మహావీరుడు హనుమంతుడు.

రెండవ చరణం భావం

“ఓ రవి గ్రహణ ఓ దనుజాంతక”

చిన్నతనంలో సూర్యుడిని పండుగా భావించి అందుకోవడానికి ప్రయత్నించిన హనుమంతుని బాలలీలను “రవి గ్రహణ” అనే పదబంధం సూచిస్తుంది.

అదే సమయంలో ఆయన “దనుజాంతకుడు” — రాక్షస సంహారకుడు. రామకార్యంలో భాగంగా అనేక రాక్షసులను సంహరించి ధర్మాన్ని రక్షించాడు.

“మారులేక మతి మలసితిగా”

తాను చేయవలసిన కార్యాన్ని నిర్ణయించుకున్న తరువాత హనుమంతుడు వెనుకడుగు వేయడు. శ్రీరాముని కార్యం తన కార్యంగా భావించి, దానిని పూర్తి చేయడంలో సంపూర్ణంగా నిమగ్నమవుతాడు.

“దారుణపు వినతా తనయాదులు
గారవింప నిటు కలిగితిగా”

వినతాదేవి కుమారుడైన గరుత్మంతుడు వంటి మహాశక్తిమంతుల చేత కూడా గౌరవించబడేంతటి మహిమ హనుమంతునికి ఉందని అన్నమయ్య చెబుతున్నారు.

ఇక్కడ హనుమంతుని వీరత్వంతో పాటు ఆయనకు లభించిన గౌరవం కూడా వ్యక్తమవుతుంది.

మూడవ చరణం భావం

“ఓ దశముఖ హర”

దశముఖుడు అంటే పది తలల రావణుడు. అతని అహంకారాన్ని, అధర్మాన్ని నాశనం చేయడంలో హనుమంతుడు కీలక పాత్ర పోషించాడు.

“ఓ వేంకటపతి పాదసరోరుహ పాలకుడా”

ఇక్కడ కీర్తన ఒక అద్భుతమైన మలుపు తీసుకుంటుంది. రామభక్తుడైన హనుమంతుడు ఇప్పుడు వేంకటపతి శ్రీనివాసుని పాదకమలాల సేవకుడిగా దర్శించబడుతున్నాడు.

అంటే హనుమంతుని పరాక్రమానికి మూలం అతని స్వార్థబలం కాదు; భగవంతునిపై ఉన్న అచంచలమైన భక్తి.

“ఈ దేహముతో ఇన్నిలోకములు
నీ దేహమెక్క నిలిచితిగా”

చివరగా హనుమంతుని విశ్వరూప మహిమను అన్నమయ్య వర్ణిస్తున్నారు. హనుమంతుడు తన శరీరాన్ని అంతగా విస్తరించుకున్నాడని, అనేక లోకాలు ఆయన మహారూపంలోనే ఇమిడిపోయినట్లుగా అనిపిస్తుందని కవి భావిస్తున్నారు.

ఇది కేవలం శారీరక బలానికి సంబంధించిన వర్ణన కాదు. భక్తుని హృదయంలో భగవంతుని కార్యం ఎంత విశాలంగా ఉంటుందో సూచించే ఆధ్యాత్మిక రూపకం కూడా.

ఎప్పుడు పాడుతారు?

“ఓ పవనాత్మజ ఓ ఘనుడా” హనుమంతుని మహిమను కీర్తించే భక్తిగీతంగా హనుమాన్ జయంతి, ఆంజనేయస్వామి ఆలయ ఉత్సవాలు, హనుమంతుని ప్రత్యేక పూజలు మరియు భక్తి సంగీత కార్యక్రమాల్లో పాడటానికి అనువైన కీర్తన.

అలాగే అన్నమాచార్య సంకీర్తనల కార్యక్రమాల్లో కూడా ఇది వినిపిస్తుంది. తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానం నిర్వహించిన అన్నమాచార్య సంగీత కార్యక్రమంలో ప్రియా సిస్టర్స్ ఈ కీర్తనను ఆలపించినట్లు TTD వార్తా కథనం పేర్కొంటుంది.

తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు

1. ఈ కీర్తన ఏ దేవుడి గురించి?

“ఓ పవనాత్మజ ఓ ఘనుడా” కీర్తన ప్రధానంగా శ్రీ హనుమంతుడి గురించి. ఆయన వాయుదేవుని కుమారుడిగా, శ్రీరాముని పరమభక్తుడిగా, రాక్షస సంహారకుడిగా, అపారమైన సాహసశక్తి కలిగిన మహావీరుడిగా ఇందులో కీర్తించబడ్డాడు.

2. ఈ కీర్తన ఎప్పుడు పాడతారు?

హనుమాన్ జయంతి, ఆంజనేయస్వామి ఆలయ ఉత్సవాలు, హనుమంతుని ప్రత్యేక పూజలు, భజనలు మరియు అన్నమాచార్య సంకీర్తనల సంగీత కార్యక్రమాల్లో పాడవచ్చు. తిరుమలలో జరిగిన అన్నమాచార్య సంగీత కార్యక్రమంలో కూడా ఈ కీర్తన ఆలపించబడినట్లు TTD నమోదు చేసింది.

3. “పవనాత్మజ” అంటే ఏమిటి?

పవన + ఆత్మజ అనే సంస్కృత సమాసం. పవనుడు అంటే వాయుదేవుడు; ఆత్మజ అంటే కుమారుడు. కాబట్టి “పవనాత్మజ” అంటే వాయుదేవుని కుమారుడు, అంటే హనుమంతుడు.

“ఓ పవనాత్మజ ఓ ఘనుడా” కీర్తనలో అన్నమయ్య హనుమంతుని కేవలం అపారమైన బలశాలి అని మాత్రమే చెప్పలేదు. ఆయనలోని ధైర్యం, కార్యదీక్ష, పరాక్రమం, భక్తి, సేవాభావం మరియు దైవసమర్పణ అన్నింటినీ ఒకే చిత్రంలో చూపించారు.

బాల్యంలో సూర్యుడిని అందుకోవడానికి ఎగిరిన హనుమంతుడు, రామకార్యం కోసం సముద్రాన్ని దాటిన హనుమంతుడు, దనుజులను సంహరించిన హనుమంతుడు, చివరికి వేంకటపతి పాదకమలాలను సేవించే భక్తుడిగా కనిపిస్తాడు. అందుకే ఈ కీర్తనలోని అసలైన మహిమ హనుమంతుని బలంలో మాత్రమే కాదు—ఆ బలాన్ని భగవంతుని సేవకు అంకితం చేసిన ఆయన భక్తిలో ఉంది.

అన్నమయ్య మాటల్లో చెప్పాలంటే, హనుమంతుని మహిమను చూసి మనసులో సహజంగానే ఒక భావం కలుగుతుంది—“ఓ ఘనుడా!”