రచన: అన్నమాచార్య

పరిచయం

అన్నమయ్య కీర్తనల్లో శ్రీనివాసుడు, శ్రీకృష్ణుడు, గోవిందుడు మాత్రమే కాకుండా, ఉగ్రతేజస్సుతో కూడిన శ్రీ లక్ష్మీనరసింహ స్వామి రూపం కూడా అద్భుతంగా దర్శనమిస్తుంది. “ఫాలనేత్రానల ప్రబల విద్యుల్లతా కేళీ విహార లక్ష్మీనారసింహా” అనే కీర్తనలో నరసింహుని ఉగ్రరూపం, దుష్టశిక్షణ శక్తి, ప్రళయకాల ప్రకృతి, ఆయన దివ్య తేజస్సు వంటి అంశాలను అన్నమయ్య అత్యంత శక్తివంతమైన పదచిత్రాలతో వర్ణించారు.

ఈ కీర్తనలో నరసింహుడు కేవలం ఉగ్రరూపుడిగా మాత్రమే కనిపించడు. సమస్త సృష్టిని తన శక్తిలో లీనంచేసే పరమాత్మగా, దుష్టశక్తులను నాశనం చేసే రక్షకుడిగా, అనంతమైన గుణాలకు సముద్రంగా కూడా దర్శనమిస్తాడు. అన్నమాచార్యుల కాలం 15వ శతాబ్దం; ఆయన తిరుమల శ్రీవేంకటేశ్వరుని అనన్య భక్తుడు. ఈ కీర్తనలో చివరగా “ప్రకట వేంకట నారసింహా” అని సంబోధించడం ద్వారా నరసింహుని వేంకటేశ్వర స్వరూపంతో అనుసంధానించిన భావం ప్రత్యేకంగా కనిపిస్తుంది.

పూర్తి సాహిత్యం

పల్లవి

ఫాలనేత్రానల ప్రబల విద్యుల్లతా
కేళీ విహార లక్ష్మీనారసింహా ||

చరణం 1

ప్రళయమారుత ఘోర భస్త్రీకాపూత్కార
లలిత నిశ్వాసడోలా రచనయా |
కూలశైలకుంభినీ కుముదహిత రవిగగన-
చలన విధినిపుణ నిశ్చల నారసింహా ||

చరణం 2

వివరఘనవదన దుర్విధహసన నిష్ఠ్యూత-
లవదివ్య పరుష లాలాఘటనయా |
వివిధ జంతు వ్రాతభువన మగ్నౌకరణ
నవనవప్రియ గుణార్ణవ నారసింహా ||

చరణం 3

దారుణోజ్జ్వల ధగద్ధగిత దంష్ట్రానల వి-
కార స్ఫులింగ సంగక్రీడయా |
వైరిదానవ ఘోరవంశ భస్మీకరణ-
కారణ ప్రకట వేంకట నారసింహా ||

పద అర్థాలు

పదం	అర్థం
ఫాలనేత్రానల	ఫాల = నుదురు, నేత్ర = కన్ను, అనల = అగ్ని. నుదుటి కన్ను నుండి వెలువడే అగ్ని. నరసింహుని అపారమైన దివ్యశక్తి, ఉగ్రతేజస్సుకు సూచన.
ప్రబల విద్యుల్లతా	ప్రబల = అత్యంత శక్తివంతమైన, విద్యుల్లతా = మెరుపువంటి కాంతి. నరసింహుని తేజస్సు మెరుపులా ప్రకాశించే శక్తి.
కేళీ విహార	కేళీ = ఆట, లీలా, విహార = సంచారం, విహారం. పరమాత్మకు సృష్టి, స్థితి, లయం అన్నీ దివ్యలీల వంటివనే భావన.
ప్రళయమారుత	ప్రళయ = సృష్టి అంతమయ్యే మహాకాలం, మారుత = గాలి, వాయువు. ప్రళయ సమయంలో వీచే భయంకరమైన గాలి.
భస్త్రీకాపూత్కార	భస్త్రీక = గాలి ఊదే కొలిమి లేదా బెల్లోస్, పూత్కార = బలంగా ఊదే శబ్దం. నరసింహుని శ్వాస ప్రళయాగ్నిని మరింత ఉధృతం చేసే శక్తిగా వర్ణించబడింది.
నిశ్వాసడోలా రచనయా	నిశ్వాస = ఊపిరి, శ్వాస, డోలా = ఊయల, ఊగింపు, రచన = సృష్టి, చలనం. స్వామివారి శ్వాస వల్ల విశ్వమే ఊగుతున్నట్లుగా కనిపించే కవితా చిత్రణ.
కూలశైల	కూల = ఒడ్డు, అంచు, శైల = పర్వతం. పర్వత శిఖరాలు, పర్వత సమూహాలను సూచించే పదప్రయోగం.
కుముదహిత రవిగగన	కుముద = ఒక రకమైన రాత్రిపువ్వు, హిత = అనుకూలమైన, రవి = సూర్యుడు, గగన = ఆకాశం. సూర్యుడు, ఆకాశం, ప్రకృతి వంటి అంశాలన్నీ నరసింహుని మహాశక్తి ముందు చలనాన్ని పొందుతున్న దృశ్యం.
నిశ్చల	చలనం లేనిది, స్థిరమైనది. ప్రపంచం మొత్తం కదులుతున్నా, నరసింహ పరబ్రహ్మ మాత్రం నిశ్చలంగా ఉన్నాడనే భావం.
వివరం	రంధ్రం, గుహ, లోపలి భాగం.
ఘనవదన	ఘన = దట్టమైన, గంభీరమైన, వదన = ముఖం. గంభీరమైన, భయంకరమైన ముఖకాంతి.
దుర్విధహసన	దుర్విధ = దుర్మార్గుడు, హసన = నవ్వు. దుష్టులకు భయంకరంగా అనిపించే నరసింహుని ఉగ్రహాసం.
నిష్ఠ్యూత	ఉమ్మివేయడం, నోటి నుండి వెలువడటం.
లాలాఘటన	లాలా = లాలాజలం, ఘటన = తాకడం, సంయోగం. నరసింహుని నోటి నుండి వెలువడే లాలాజలానికే దివ్యమైన శక్తి ఉందని కవి వర్ణిస్తున్నాడు.
వివిధ జంతు వ్రాత	వివిధ = అనేక రకాల, జంతు = జీవులు, వ్రాత = సమూహం. అనేక రకాల జీవరాశుల సమూహం.
భువన మగ్నౌకరణ	భువన = లోకాలు, అగ్ని = అగ్ని, మగ్న = లీనమైన, ఉకరణ = చేయడం. లోకాలన్నింటినీ అగ్నిలో లీనం చేసే మహాశక్తి.
గుణార్ణవ	గుణ = సద్గుణాలు, అర్ణవ = సముద్రం. అనంతమైన సద్గుణాలకు సముద్రం.
దారుణోజ్జ్వల	దారుణ = భయంకరమైన, ఉజ్జ్వల = ప్రకాశవంతమైన. భయంకరమైనప్పటికీ అపారమైన తేజస్సుతో ప్రకాశించే రూపం.
ధగద్ధగిత	ధగధగమంటూ మండే, ప్రకాశించే.
దంష్ట్రానల	దంష్ట్ర = కోరలు, అనల = అగ్ని. నరసింహుని కోరలు అగ్నిజ్వాలల వలె ప్రకాశిస్తున్నాయని భావం.
స్ఫులింగ	అగ్నిలోంచి ఎగిరే నిప్పురవ్వ.
వైరిదానవ	వైరి = శత్రువు, దానవ = రాక్షసుడు. శత్రువులైన రాక్షసులు.
భస్మీకరణ	బూడిదగా మార్చడం, పూర్తిగా నాశనం చేయడం.
ప్రకట వేంకట నారసింహ	ప్రకట = ప్రత్యక్షమైన, వెలుగులోకి వచ్చిన. వేంకట నారసింహ = వేంకటాద్రిపై వెలసిన నరసింహ స్వరూపం.

భావం పల్లవి

నరసింహ స్వామి నుదుటి కన్ను నుండి వెలువడే అగ్ని, మెరుపులా ప్రబలమైన ఆయన దివ్య తేజస్సు—ఇవన్నీ ఒక దివ్యలీలలా విహరిస్తున్నాయి. ఓ లక్ష్మీనరసింహా! నీ రూపం అపారమైన శక్తికి, ఉగ్రతకు, దివ్యప్రకాశానికి ప్రతీక.

ఇక్కడ “కేళీ విహార” అనే పదం చాలా ముఖ్యమైనది. మనుషులకు భయంకరంగా కనిపించే ఆ మహాశక్తి, పరమాత్మకు మాత్రం ఒక దివ్యలీల. అదే పరమాత్మ తత్త్వంలోని మహిమ.

భావం – మొదటి చరణం

“ప్రళయమారుత ఘోర భస్త్రీకాపూత్కార
లలిత నిశ్వాసడోలా రచనయా…”

స్వామివారి శ్వాస ప్రళయకాలపు గాలిలా మారుతుంది. కొలిమిలో అగ్నిని రగిలించేందుకు బెల్లోస్‌తో గాలి ఊదినట్లుగా, ఆయన నిశ్వాసమే విశ్వంలోని శక్తులను కదిలిస్తుంది.

పర్వతాలు, ఆకాశం, సూర్యుడు, ప్రకృతి—అన్నీ ఆయన శ్వాసకు అనుగుణంగా కదులుతున్నట్లుగా కవి ఊహించాడు. అయితే ఇంతటి విశ్వచలనం జరుగుతున్నప్పటికీ నరసింహుడు మాత్రం నిశ్చలుడు.

అంటే సమస్త జగత్తు కదిలేది ఆయన శక్తివల్ల; కానీ ఆ శక్తికి మూలమైన పరబ్రహ్మ స్వయంగా స్థిరమైనది.

భావం – రెండవ చరణం

“వివరఘనవదన దుర్విధహసన నిష్ఠ్యూత్-
లవదివ్య పరుష లాలాఘటనయా…”

నరసింహుని ముఖం గంభీరంగా, ఉగ్రంగా కనిపిస్తుంది. ఆయన హాస్యం కూడా సాధారణమైన నవ్వు కాదు—దుష్టులకు భయాన్ని కలిగించే ఉగ్రహాసం.

ఆయన నోటి నుండి వెలువడే ఒక్క లాలాజల బిందువుకే అనేక లోకాలను అగ్నిలో లీనం చేసేంత శక్తి ఉందన్నట్లుగా కవి వర్ణిస్తాడు.

“వివిధ జంతు వ్రాత భువన మగ్నౌకరణ” అనే భావంలో సమస్త జీవరాశులు, లోకాలు ఆయన మహాశక్తిలో లీనమవుతాయని సూచన ఉంది.

అయితే అదే సమయంలో ఆయన “నవనవప్రియ గుణార్ణవ”—ఎల్లప్పుడూ కొత్తగా అనుభూతి కలిగించే సద్గుణాలకు సముద్రం. అంటే ఉగ్రరూపం వెనుక అపారమైన కరుణ, దివ్యగుణాలు దాగి ఉన్నాయి.

భావం – మూడవ చరణం

“దారుణోజ్జ్వల ధగద్ధగిత దంష్ట్రానల
వికార స్ఫులింగ సంగక్రీడయా…”

ఇప్పుడు కవి నరసింహుని కోరలను వర్ణిస్తున్నాడు.

ఆ కోరలు అగ్నిజ్వాలల్లా ధగధగమంటూ ప్రకాశిస్తున్నాయి. వాటి నుండి ఎగిరే నిప్పురవ్వలు కూడా ఒక దివ్యక్రీడలా కనిపిస్తున్నాయి.

ఇది సాధారణ యుద్ధవర్ణన కాదు. హిరణ్యకశిపుని సంహరించిన నరసింహుని ఉగ్రశక్తిని విశ్వరూప స్థాయిలో కవి చూపిస్తున్నాడు.

ఆయన కోరల నుండి వెలువడే అగ్ని దుష్ట రాక్షస వంశాలను భస్మం చేస్తుంది. అందువల్ల నరసింహుడు భక్తులకు రక్షకుడు, అధర్మానికి శిక్షకుడు.

చివరగా అన్నమయ్య అత్యంత అర్థవంతమైన సంబోధన చేస్తాడు:

“కారణ ప్రకట వేంకట నారసింహా”

వేంకటాద్రిపై వెలసిన శ్రీనరసింహా! నీ ఉగ్రరూపం వెనుక ఉన్న పరమకారణ స్వరూపాన్ని మాకు అనుగ్రహించు.

సందర్భం

అన్నమాచార్యుల నరసింహ కీర్తనలు ముఖ్యంగా శ్రీమహావిష్ణువు అవతార వైభవాన్ని, భక్తరక్షణను, దుష్టసంహారాన్ని స్మరింపజేస్తాయి. ఈ కీర్తనను నరసింహ జయంతి, నరసింహ స్వామి ఆరాధన, ఆలయ భజనలు మరియు హరికథ/సంగీత కార్యక్రమాలలో పాడటానికి ఎంతో అనుకూలంగా ఉంటుంది.

“వేంకట నారసింహా” అనే సంబోధన కారణంగా తిరుమల శ్రీవేంకటేశ్వరుని నరసింహ తత్త్వంతో అనుసంధానించే భక్తి భావం కూడా ఇందులో కనిపిస్తుంది.

అన్నమయ్య కీర్తనలకు అనేక మంది గాయకులు, సంగీత విద్వాంసులు తమ తమ బాణీల్లో స్వరరూపాలు అందించారు. ముఖ్యంగా నరసింహుని ఉగ్రతను ప్రతిబింబించే సంగీత ప్రదర్శనలో ఈ కీర్తనలోని “ధగద్ధగిత దంష్ట్రానల”, “భస్మీకరణ” వంటి పదాలు శ్రోతలపై బలమైన ప్రభావాన్ని కలిగిస్తాయి.

తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు

1. ఈ కీర్తన ఏ దేవుడి గురించి?

ఈ కీర్తన శ్రీ లక్ష్మీనరసింహ స్వామి గురించి. అన్నమయ్య నరసింహుని ఉగ్రతేజస్సు, విశ్వశక్తి, దుష్టసంహార శక్తిని ఇందులో వర్ణించారు.

2. ఈ కీర్తనను ఎప్పుడు పాడతారు?

నరసింహ జయంతి, నరసింహ స్వామి ఆలయ ఉత్సవాలు, భజనలు, హరికథలు, భక్తి సంగీత కార్యక్రమాలు వంటి సందర్భాలలో పాడవచ్చు. నరసింహుని ఉగ్రరూపాన్ని ధ్యానించే సందర్భాలకు ఇది ప్రత్యేకంగా సరిపోతుంది.

3. “వేంకట నారసింహా” అని ఎందుకు అంటారు?

కీర్తన చివరలో అన్నమయ్య “ప్రకట వేంకట నారసింహా” అని సంబోధిస్తారు. దీనివల్ల నరసింహ స్వరూపాన్ని వేంకటాద్రిపై వెలసిన శ్రీనివాసుని దివ్యస్వరూపంతో అనుసంధానించే భక్తి భావం వ్యక్తమవుతుంది.

“ఫాలనేత్రానల ప్రబల విద్యుల్లతా కేళీ విహార లక్ష్మీనారసింహా” కీర్తన అన్నమయ్య కవిత్వంలోని ఉగ్రరస వైభవానికి ఒక గొప్ప ఉదాహరణ. ప్రళయగాలులు, అగ్నిజ్వాలలు, మెరుపులు, నిప్పురవ్వలు, పర్వతాలు, విశ్వచలనం వంటి మహత్తర ప్రకృతి దృశ్యాల ద్వారా నరసింహుని అపారమైన శక్తిని కవి మన కళ్లముందు నిలబెడతారు.

అయితే ఈ ఉగ్రత వెనుక ఉన్నది భక్తరక్షణ, ధర్మస్థాపన, దుష్టసంహారం. అందుకే అన్నమయ్యకు నరసింహుడు కేవలం భయంకరమైన అవతారం కాదు—అనంత గుణాల సముద్రమైన పరమాత్మ, శరణాగతుల రక్షకుడు, వేంకటాద్రిపై వెలసిన దివ్య నారసింహ స్వరూపం.