రచన: అన్నమాచార్య

పరిచయం

“రాజీవ నేత్రాయ రాఘవాయ నమో” అనేది శ్రీరాముని మహిమను, ధర్మనిష్ఠను, పరాక్రమాన్ని, కరుణను కీర్తించే అన్నమాచార్యుల ప్రసిద్ధ సంకీర్తన. ఈ కీర్తనలో శ్రీరాముని కమల నేత్రుడు, రఘువంశ తిలకుడు, సౌజన్యానికి నిలయుడు, జానకీదేవి భర్తగా స్తుతించారు. అంతేకాకుండా తాటక వధ, విశ్వామిత్ర యజ్ఞ రక్షణ, శివధనుర్భంగం, పరశురామునిపై విజయం, ఖరదూషణ సంహారం, సముద్రసేతు నిర్మాణం, రావణ వధ వంటి రామాయణంలోని ముఖ్య ఘట్టాలను సంక్షిప్తంగా ఈ కీర్తనలో అందించారు.

అన్నమాచార్యులు 15వ శతాబ్దానికి చెందిన మహాభక్తుడు. తిరుమల శ్రీ వేంకటేశ్వరస్వామిని ప్రధానంగా స్తుతించినప్పటికీ, ఆయన సంకీర్తనల్లో శ్రీరాముడు, శ్రీకృష్ణుడు, నరసింహుడు, ఇతర దైవ స్వరూపాల మహిమ కూడా కనిపిస్తుంది. ఈ కీర్తనలో చివరగా శ్రీరాముడిని శ్రీ వేంకటేశ్వరునితో అనుసంధానించడం ప్రత్యేకత. రామాయణంలోని అనేక ఘట్టాలను కొద్దిపాటి పదాల్లోనే ఆవిష్కరించడం వల్ల ఈ కీర్తన భక్తులకు ఎంతో ప్రీతికరంగా నిలిచింది.

పూర్తి సాహిత్యం
పల్లవి

రాజీవ నేత్రాయ రాఘవాయ నమో |
సౌజన్య నిలయాయ జానకీశాయ ||

చరణం 1

దశరథ తనూజాయ తాటక దమనాయ
కుశిక సంభవ యఙ్ఞ గోపనాయ |
పశుపతి మహా ధనుర్భంజనాయ నమో
విశద భార్గవరామ విజయ కరుణాయ ||

చరణం 2

భరిత ధర్మాయ శుర్పణఖాంగ హరణాయ
ఖరదూషణాయ రిపు ఖండనాయ |
తరణి సంభవ సైన్య రక్షకాయనమో
నిరుపమ మహా వారినిధి బంధనాయ ||

చరణం 3

హత రావణాయ సంయమి నాథ వరదాయ
అతులిత అయోధ్యా పురాధిపాయ |
హితకర శ్రీ వేంకటేశ్వరాయ నమో
వితత వావిలిపాటి వీర రామాయ ||

పద అర్థాలు

పదం	అర్థం
రాజీవ	కమలం, తామర
నేత్రాయ	కన్నులు కలవాడికి
రాఘవాయ	రఘువంశంలో జన్మించిన శ్రీరాముడికి
నమో	నమస్కారం, వందనం
సౌజన్య	మంచితనం, ఔదార్యం, సద్గుణం
నిలయాయ	నిలయమైనవాడికి, నివాసస్థానమైనవాడికి
జానకీశాయ	జానకి (సీతాదేవి) భర్త అయిన శ్రీరాముడికి
దశరథ తనూజాయ	దశరథ మహారాజు కుమారుడైనవాడికి
తాటక దమనాయ	తాటక అనే రాక్షసిని సంహరించినవాడికి
కుశిక సంభవ	కుశిక వంశంలో జన్మించిన విశ్వామిత్ర మహర్షి
యఙ్ఞ గోపనాయ	యజ్ఞాన్ని రక్షించినవాడికి
పశుపతి మహా ధనుస్సు	శివుని గొప్ప విల్లు
ధనుర్భంజనాయ	ధనుస్సును విరిచినవాడికి
విశద	నిర్మలమైన, ప్రకాశవంతమైన, స్పష్టమైన
భార్గవరామ	భృగువంశానికి చెందిన పరశురాముడు
విజయ	విజయం
కరుణాయ	కరుణ కలిగినవాడికి
భరిత ధర్మాయ	ధర్మంతో నిండినవాడికి
శూర్పణఖాంగ హరణాయ	శూర్పణఖ ముక్కు, చెవులను తొలగించినవాడికి
ఖరదూషణ	ఖరుడు, దూషణుడు అనే రాక్షసులు
రిపు ఖండనాయ	శత్రువులను సంహరించినవాడికి
తరణి సంభవ	సూర్యుని వంశానికి చెందినవాడు; సుగ్రీవుని సూచించే ప్రయోగం
సైన్య రక్షకాయ	సైన్యాన్ని రక్షించినవాడికి
వారినిధి	సముద్రం
బంధనాయ	కట్టడం, వంతెన నిర్మించడం
హత రావణాయ	రావణుడిని సంహరించినవాడికి
సంయమి నాథ	నియమ, తపస్సు, సంయమనం కలిగిన మహనీయుల అధిపతి
వరదాయ	వరాలను ప్రసాదించేవాడికి
అతులిత	సాటిలేని, పోల్చలేనంత గొప్ప
అయోధ్యా పురాధిపాయ	అయోధ్యకు అధిపతైన శ్రీరాముడికి
హితకర	మేలు చేసేవాడు, శుభాన్ని కలిగించేవాడు
వితత	విస్తరించిన, విశాలమైన
వావిలిపాటి	వావిలిపాటి అనే ప్రాంతం/స్థలానికి సంబంధించిన ప్రయోగం
వీర రామాయ	పరాక్రమశాలి అయిన శ్రీరాముడికి

పల్లవి – భావం

కమలాలవంటి అందమైన నేత్రాలు కలిగిన రాఘవుడైన శ్రీరామునికి నమస్కారం. సౌజన్యం, దయ, మంచితనం వంటి సద్గుణాలకు నిలయమైన జానకీదేవి భర్తకు నా వందనం అని అన్నమయ్య ప్రార్థిస్తున్నారు.

ఇక్కడ శ్రీరాముని కేవలం పరాక్రమవంతుడిగా కాకుండా సౌజన్యానికి ప్రతిరూపంగా కవి పరిచయం చేస్తున్నారు. రాముని వ్యక్తిత్వంలో అందం, ధర్మం, దయ, వినయం అన్నీ కలిసివున్నాయని పల్లవి సూచిస్తుంది.

మెదటి చరణం – భావం

దశరథ మహారాజు కుమారుడైన శ్రీరాముడు విశ్వామిత్ర మహర్షితో కలిసి వెళ్లి తాటకను సంహరించాడు. విశ్వామిత్రుని యజ్ఞానికి రాక్షసుల వల్ల కలుగుతున్న ఆటంకాలను తొలగించి యజ్ఞాన్ని రక్షించాడు.

తర్వాత జనక మహారాజు నిర్వహించిన స్వయంవరంలో శివుని మహా ధనుస్సును ఎత్తి విరిచి సీతాదేవిని వివాహం చేసుకున్నాడు. ఆ తరువాత తన పరాక్రమాన్ని పరీక్షించిన పరశురామునిపైనా విజయం సాధించాడు.

ఈ చరణంలో శ్రీరాముని బాల్యంలోనే వ్యక్తమైన ధైర్యం, గురుభక్తి, పరాక్రమం, దైవ సంకల్పం వంటి లక్షణాలు కనిపిస్తాయి.

రెండవ చరణం – భావం

ధర్మంతో నిండిన శ్రీరాముడు అరణ్యవాసంలో కూడా ధర్మాన్ని విడిచిపెట్టలేదు. శూర్పణఖ సంఘటన తరువాత ఖరుడు, దూషణుడు వంటి రాక్షసులను సంహరించాడు.

సీతాదేవిని రావణుడు అపహరించిన తరువాత, శ్రీరాముడు సుగ్రీవుడు, హనుమంతుడు మరియు వానర సైన్యంతో కలిసి లంకకు ప్రయాణించాడు. సముద్రాన్ని దాటి లంకకు చేరుకోవడానికి సముద్రంపై వారధిని నిర్మించాడు.

“వారినిధి బంధనం” అనే పదబంధం సముద్రంపై రామసేతు నిర్మాణం అనే మహత్తర ఘట్టాన్ని గుర్తుకు తెస్తుంది. అసాధ్యంగా కనిపించిన కార్యాన్ని కూడా భక్తి, ధైర్యం, సంకల్పంతో సాధించిన శ్రీరాముని మహిమను ఈ చరణం తెలియజేస్తుంది.

మూడవ చరణం – భావం

ధర్మానికి విరుద్ధంగా ప్రవర్తించిన రావణుడిని సంహరించి, లోకానికి ధర్మవిజయాన్ని చూపిన శ్రీరామునికి నమస్కారం. భక్తులకు, ఋషులకు, సజ్జనులకు వరాలను ప్రసాదించే ప్రభువుగా ఆయనను కవి స్తుతిస్తున్నారు.

రావణ సంహారం అనంతరం శ్రీరాముడు అయోధ్యకు తిరిగి వచ్చి రాజ్యాన్ని పాలించాడు. అందుకే ఆయనను అతులిత అయోధ్యా పురాధిపతిగా వర్ణించారు.

ఈ చరణంలోని అత్యంత విశిష్టమైన అంశం “శ్రీ వేంకటేశ్వరాయ నమో” అనే ప్రయోగం. అన్నమయ్య దృష్టిలో రాముడు, వేంకటేశ్వరుడు వేర్వేరు దైవ స్వరూపాలుగా కనిపించినా, అంతర్లీనంగా ఒకే పరబ్రహ్మ స్వరూపం. అందువల్ల శ్రీరాముని స్తుతిస్తూ చివరికి వేంకటేశ్వరునికి నమస్కారం చేయడం ద్వారా విష్ణువు అవతార తత్త్వాన్ని సూచించారు.

ఎప్పుడు పాడతారు?

“రాజీవ నేత్రాయ రాఘవాయ నమో” కీర్తనను శ్రీరాముని ఆరాధనకు సంబంధించిన సందర్భాల్లో భక్తి సంగీతంగా ఆలపించవచ్చు. ముఖ్యంగా శ్రీరామ నవమి, రామాయణ పారాయణ కార్యక్రమాలు, భజన కార్యక్రమాలు, హరికథలు, ఆలయ సంగీత సేవల్లో ఈ కీర్తనకు మంచి అనుకూలత ఉంది.

అన్నమాచార్య కీర్తన కావడంతో తిరుమల–తిరుపతి సంప్రదాయంలోని అన్నమయ్య సంకీర్తనల గాన కార్యక్రమాల్లో కూడా ఈ కీర్తనకు ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. వివాహ సందర్భాల్లో శ్రీరామ–సీతల దాంపత్యాన్ని స్మరించుకునే భక్తి కార్యక్రమాల్లో కూడా రామకీర్తనలు ఆలపించడం ఆనవాయితీగా కనిపిస్తుంది.

ఈ కీర్తనకు వివిధ గాయకులు, సంగీత కళాకారులు తమ తమ శైలిలో స్వరరూపాలు అందించారు. శాస్త్రీయ సంగీతం, భక్తి సంగీతం, భజన సంప్రదాయాల్లో దీనిని ఆలపించడం ద్వారా రామాయణంలోని ఘట్టాలు శ్రోతల మనస్సులో సజీవంగా నిలుస్తాయి.

తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు

1. “రాజీవ నేత్రాయ రాఘవాయ నమో” కీర్తన ఏ దేవుడి గురించి?

ఈ కీర్తన ప్రధానంగా శ్రీరామచంద్రుని గురించి. ఆయనను రాఘవుడు, జానకీశుడు, దశరథ తనయుడు, అయోధ్యాధిపతి వంటి పేర్లతో అన్నమాచార్యులు స్తుతించారు. చివరగా శ్రీరాముని శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వరూపంతో అనుసంధానించారు.

2. ఈ కీర్తనలో ఏ రామాయణ ఘట్టాలు ఉన్నాయి?

తాటక వధ, విశ్వామిత్రుని యజ్ఞ రక్షణ, శివధనుర్భంగం, పరశురామునిపై విజయం, శూర్పణఖ సంఘటన, ఖరదూషణ సంహారం, వానర సైన్య రక్షణ, సముద్రంపై వారధి నిర్మాణం, రావణ వధ వంటి ముఖ్య ఘట్టాలను ఈ కీర్తనలో ప్రస్తావించారు.

3. ఈ కీర్తన ఎప్పుడు పాడవచ్చు?

శ్రీరామ నవమి, రామాయణ పారాయణాలు, ఆలయ భజనలు, భక్తి సంగీత కార్యక్రమాలు, హరికథలు వంటి సందర్భాల్లో పాడవచ్చు. శ్రీరామ–సీతల దాంపత్యాన్ని స్మరించే శుభకార్యాలు, వివాహ సంబంధమైన భక్తి కార్యక్రమాల్లో కూడా ఈ కీర్తనను ఆలపించవచ్చు.

“రాజీవ నేత్రాయ రాఘవాయ నమో”లో అన్నమాచార్యులు రామాయణంలోని విస్తారమైన కథను కొన్ని పంక్తుల్లోనే అద్భుతంగా ఆవిష్కరించారు. బాల రాముడి పరాక్రమం నుంచి రావణ సంహారం వరకు, ధర్మరక్షణ నుంచి అయోధ్యా పాలన వరకు శ్రీరాముని జీవితంలోని ముఖ్య ఘట్టాలను ఈ కీర్తన మన ముందుంచుతుంది.

కీర్తన ప్రారంభంలో కమలనేత్రుడైన రాఘవుడిని స్తుతించిన అన్నమయ్య, చివరలో శ్రీ వేంకటేశ్వరునికి నమస్కరించడం ద్వారా రాముడు–వేంకటేశ్వరుడు ఒకే శ్రీమన్నారాయణుని దివ్య స్వరూపాలు అనే వైష్ణవ భక్తి భావాన్ని ప్రతిబింబించారు.

అందుకే ఈ కీర్తనను వినడం అంటే కేవలం ఒక మధురమైన భక్తిగీతాన్ని ఆస్వాదించడం మాత్రమే కాదు; ధర్మం, దయ, పరాక్రమం, భక్తి, సౌజన్యం అనే శ్రీరాముని ఆదర్శాలను మనసులో నిలుపుకోవడం కూడా.