రచన: అన్నమాచార్య
రాగం: ధన్నాసి

పరిచయం

“దేవ దేవం భజే దివ్యప్రభావమ్” అన్నది అన్నమాచార్యుల ప్రసిద్ధ భక్తి కీర్తనల్లో ఒకటి. ఈ కీర్తనలో అన్నమయ్య శ్రీరామచంద్రుని అపూర్వమైన రూపాన్ని, పరాక్రమాన్ని, ధర్మనిష్ఠను, కరుణను స్తుతిస్తూ చివరికి ఆయనే తిరుమల శ్రీవేంకటేశ్వరుని పరమ నారాయణ స్వరూపమని కీర్తిస్తారు. ముఖ్యంగా రావణాసురుని సంహరించిన రాముని వీరత్వం, ధర్మాన్ని స్థాపించిన దైవత్వం, భక్తులను అనుగ్రహించే కరుణామూర్తి స్వభావం ఈ కీర్తనలో కనిపిస్తాయి.

అన్నమాచార్యులు 15వ శతాబ్దానికి చెందిన మహాభక్త కవి. తిరుమల శ్రీవేంకటేశ్వరునిపై వేలాది సంకీర్తనలు రచించిన ఆయన, రాముడు, కృష్ణుడు, నారాయణుడు వంటి విష్ణు అవతారాలన్నింటినీ ఒకే పరబ్రహ్మ స్వరూపంగా దర్శించారు. ఆధ్యాత్మికత, రామాయణ భావాలు, వైష్ణవ తత్వం కలిసిన ఈ కీర్తన అందుకే భక్తులలో విశేష ఆదరణ పొందింది.

పూర్తి సాహిత్యం

పల్లవి

దేవ దేవం భజే దివ్యప్రభావమ్ |
రావణాసురవైరి రణపుంగవమ్ ||

చరణం 1

రాజవరశేఖరం రవికులసుధాకరం
ఆజానుబాహు నీలాభ్రకాయమ్ |
రాజారి కోదండ రాజ దీక్షాగురుం
రాజీవలోచనం రామచంద్రమ్ ||

చరణం 2

నీలజీమూత సన్నిభశరీరం ఘనవి-
శాలవక్షం విమల జలజనాభమ్ |
తాలాహినగహరం ధర్మసంస్థాపనం
భూలలనాధిపం భోగిశయనమ్ ||

చరణం 3

పంకజాసనవినుత పరమనారాయణం
శంకరార్జిత జనక చాపదళనమ్ |
లంకా విశోషణం లాలితవిభీషణం
వెంకటేశం సాధు విబుధ వినుతమ్ ||

పద అర్థాలు

పదం	అర్థం
దేవ దేవం	దేవతలకే దేవుడైన పరమాత్మ
దివ్యప్రభావమ్	దైవికమైన మహిమ, అపారమైన శక్తి
రావణాసురవైరి	రావణాసురునికి శత్రువైన శ్రీరాముడు
రణపుంగవమ్	యుద్ధరంగంలో శ్రేష్ఠుడైన వీరుడు
రాజవరశేఖరం	రాజులలో శ్రేష్ఠుడు; రాజమకుటానికి శిరోమణి
రవికులసుధాకరం	సూర్యవంశానికి చంద్రునివలె శోభను ఇచ్చేవాడు
ఆజానుబాహు	మోకాళ్ల వరకు పొడవుగా ఉన్న భుజాలు కలవాడు
నీలాభ్రకాయమ్	నీలిమేఘంలా నీలవర్ణమైన శరీరం కలవాడు
కోదండ	శ్రీరాముని ప్రసిద్ధ ధనుస్సు
దీక్షాగురు	ఒక గొప్ప కార్యాన్ని సంకల్పించి దానిని పూర్తి చేయడంలో ఆదర్శంగా నిలిచినవాడు
రాజీవలోచనం	తామరపువ్వుల వంటి అందమైన కన్నులు కలవాడు
నీలజీమూత	నల్లని/నీలిరంగు వర్షమేఘం
ఘనవిశాలవక్షం	దృఢమైన, విశాలమైన ఛాతీ కలవాడు
జలజనాభమ్	నాభిలో తామరను కలిగినవాడు; విష్ణువు
తాలాహినగహరం	తాళవృక్షం, నాగం మొదలైన వాటిని సంహరించిన/జయించిన మహావీరుడు అనే భావం
ధర్మసంస్థాపనం	ధర్మాన్ని స్థాపించేవాడు
భూలలనాధిపం	భూదేవికి అధిపతి
భోగిశయనమ్	ఆదిశేషునిపై శయనించేవాడు
పంకజాసనవినుత	పద్మాసనుడైన బ్రహ్మచే స్తుతించబడినవాడు
పరమనారాయణం	సర్వోన్నతుడైన నారాయణుడు
జనక చాపదళనమ్	జనక మహారాజు ఏర్పాటు చేసిన శివధనుస్సును విరిచినవాడు
లంకా విశోషణం	లంకా నగరంలోని దుష్టశక్తులను నాశనం చేసినవాడు
లాలితవిభీషణం	విభీషణుని ఆదరించి, రక్షించి, కరుణించినవాడు
సాధు	సజ్జనులు, ధర్మపరులు
విబుధ	దేవతలు; జ్ఞానులు
వినుతమ్	స్తుతించబడినవాడు

భావం పల్లవి

“దేవ దేవం భజే దివ్యప్రభావమ్” అంటూ అన్నమయ్య తన ఆరాధ్యదైవాన్ని స్మరిస్తున్నారు. శ్రీరాముడు కేవలం అయోధ్యకు రాజు మాత్రమే కాదు; దేవతలకే దేవుడైన పరమాత్మ.

అదే సమయంలో ఆయన “రావణాసురవైరి రణపుంగవమ్” అంటారు. ధర్మానికి విరుద్ధంగా ప్రవర్తించిన రావణాసురుని సంహరించి, యుద్ధరంగంలో తన అసాధారణ పరాక్రమాన్ని ప్రదర్శించిన వీరుడు శ్రీరాముడు. ఇక్కడ రాముని వీరత్వం కేవలం శారీరక బలంగా కాకుండా ధర్మాన్ని కాపాడే దైవశక్తిగా చిత్రించబడుతుంది.

భావం – మొదటి చరణం

మొదటి చరణంలో అన్నమయ్య రాముని రూపాన్ని అద్భుతమైన ఉపమానాలతో వర్ణిస్తారు.

“రాజవరశేఖరం” – రాజులలో శ్రేష్ఠుడైన రాముడు.
“రవికులసుధాకరం” – సూర్యవంశానికి చంద్రునిలా కీర్తిని ప్రసాదించినవాడు.

తరువాత ఆయన శరీర సౌందర్యాన్ని వివరిస్తూ ఆజానుబాహువు, నీలాభ్రకాయుడు, రాజీవలోచనుడు అని సంబోధిస్తారు. మోకాళ్ల వరకు చేరే పొడవైన భుజాలు, వర్షమేఘంలా నీలవర్ణమైన శరీరం, తామరపువ్వుల వంటి కన్నులు—ఇలా రాముని దివ్యరూపం భక్తుని మనస్సులో ప్రత్యక్షమయ్యేలా అన్నమయ్య చిత్రించారు.

కోదండాన్ని ధరించి ధర్మరక్షణకు సిద్ధంగా ఉన్న రాముడు, సంకల్పించిన కార్యాన్ని పూర్తి చేసే ఆదర్శమూర్తి. అందుకే ఆయనను అన్నమయ్య ప్రత్యేకంగా స్తుతిస్తున్నారు.

భావం – రెండవ చరణం

రెండవ చరణంలో రాముడు కేవలం మానవ రాజు కాదని, ఆయనే మహావిష్ణువు అని భావం మరింత స్పష్టమవుతుంది.

నీలి వర్షమేఘం వంటి శరీరం, విశాలమైన వక్షస్థలం, తామరతో సంబంధం ఉన్న నాభి—ఇవి విష్ణువు యొక్క సాంప్రదాయిక దివ్యలక్షణాలను గుర్తుకు తెస్తాయి.

“ధర్మసంస్థాపనం” అనే పదం ఈ చరణానికి ప్రధానమైన భావాన్ని ఇస్తుంది. రామావతారం యొక్క లక్ష్యం ధర్మాన్ని నిలబెట్టడం. రావణ సంహారం కూడా అదే ధర్మరక్షణలో భాగం.

“భోగిశయనమ్” అనే పదంతో అన్నమయ్య రాముని వెనుక ఉన్న పరమ విష్ణు స్వరూపాన్ని సూచిస్తున్నారు. ఆదిశేషునిపై శయనించే నారాయణుడే రామావతారంలో భూలోకానికి అవతరించాడనే వైష్ణవ భావన ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.

భావం – మూడవ చరణం

చివరి చరణంలో కీర్తన భావం మరింత ఉన్నత స్థాయికి చేరుతుంది.

“పంకజాసనవినుత పరమనారాయణం” — పద్మాసనుడైన బ్రహ్మ సైతం స్తుతించే పరమ నారాయణుడు.

“శంకరార్జిత జనక చాపదళనమ్” — జనక మహారాజు సభలో శ్రీరాముడు శివధనుస్సును విరిచి సీతాదేవిని వివాహం చేసుకున్న ఘట్టాన్ని అన్నమయ్య గుర్తు చేస్తున్నారు.

ఆ తరువాత రామాయణంలోని అత్యంత ముఖ్యమైన ఘట్టమైన లంకా విజయంను ప్రస్తావిస్తారు. రావణుని అహంకారాన్ని నాశనం చేసి, ధర్మాన్ని స్థాపించిన రాముడు, తనను ఆశ్రయించిన విభీషణుడిని ఆదరించాడు.

చివరగా అన్నమయ్య ఒక గొప్ప తాత్త్విక భావాన్ని వ్యక్తం చేస్తారు:

“వెంకటేశం సాధు విబుధ వినుతమ్”

అంటే సజ్జనులు, దేవతలు, జ్ఞానులు స్తుతించే వెంకటేశ్వరుడే ఈ పరమ దైవం. రాముడిగా అవతరించిన నారాయణుడే తిరుమలలో వెంకటేశ్వరునిగా భక్తులకు దర్శనమిస్తున్నాడనే భావంతో కీర్తన ముగుస్తుంది.

అందువల్ల ఈ కీర్తనలో శ్రీరాముడు – మహావిష్ణువు – శ్రీ వెంకటేశ్వరుడు అనే మూడు రూపాలు ఒకే పరబ్రహ్మ స్వరూపంగా దర్శించబడతాయి.

ఈ కీర్తన ఎక్కడ పాడుతారు?

“దేవ దేవం భజే” వంటి అన్నమయ్య సంకీర్తనలు తిరుమల శ్రీవేంకటేశ్వరుని ఆరాధనలో, భక్తి సంగీత కార్యక్రమాల్లో, అన్నమయ్య జయంతి వంటి సందర్భాల్లో వినిపిస్తుంటాయి. శ్రీరాముని మహిమను ప్రధానంగా స్తుతించే కీర్తన కావడంతో శ్రీరామనవమి, రామాయణ పారాయణ కార్యక్రమాలు, భజన కార్యక్రమాలు, సాంస్కృతిక సంగీత సభలు వంటి సందర్భాల్లో కూడా ఆలపించడానికి అనుకూలంగా ఉంటుంది.

ధన్నాసి రాగంలో ఉన్న ఈ కీర్తనకు భక్తి, గంభీరత, దైవభావం కలిసిన స్వరసౌందర్యం ప్రత్యేక ఆకర్షణ.

తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు

1. ఈ కీర్తన ఏ దేవుడి గురించి?

“దేవ దేవం భజే దివ్యప్రభావమ్” ప్రధానంగా శ్రీరామచంద్రుని స్తుతించే కీర్తన. అయితే చివరి చరణంలో శ్రీరాముడే పరమనారాయణుడని, ఆయనే తిరుమల శ్రీ వెంకటేశ్వర స్వామి అని అన్నమయ్య భావాన్ని వెల్లడిస్తారు.

2. ఈ కీర్తన ఎప్పుడు పాడతారు?

ఈ కీర్తనను సాధారణంగా అన్నమయ్య సంకీర్తన కార్యక్రమాలు, భజనలు, శ్రీరామనవమి ఉత్సవాలు, రామాయణ సంబంధిత ఆధ్యాత్మిక కార్యక్రమాలు మరియు శ్రీవేంకటేశ్వరుని భక్తి కార్యక్రమాల్లో ఆలపిస్తారు.

3. “వెంకటేశం” అని చివర్లో ఎందుకు చెప్పారు?

అన్నమయ్య దృష్టిలో శ్రీరాముడు, శ్రీకృష్ణుడు, నారాయణుడు, వెంకటేశ్వరుడు వేర్వేరు దేవతలు కాదు—ఒకే పరమ విష్ణు తత్వం యొక్క వివిధ అవతారాలు, రూపాలు. అందుకే రాముని స్తుతిస్తూ చివరలో ఆయనను “వెంకటేశం” అని సంబోధించారు. ఇది అన్నమయ్య భక్తి తత్వంలోని ముఖ్యమైన ప్రత్యేకత.

“దేవ దేవం భజే దివ్యప్రభావమ్” కీర్తన శ్రీరాముని వీరత్వాన్ని మాత్రమే కీర్తించదు; ఆయనలోని ధర్మం, దైవత్వం, సౌందర్యం, కరుణ, పరమ నారాయణ స్వరూపం అన్నింటినీ దర్శింపజేస్తుంది. రావణ సంహారం నుంచి విభీషణుని ఆదరణ వరకు రామాయణంలోని ముఖ్యమైన ఘట్టాలను స్మరిస్తూ, చివరికి అదే పరమాత్మ తిరుమలలో శ్రీ వెంకటేశ్వరుడిగా భక్తులను అనుగ్రహిస్తున్నాడని అన్నమయ్య తెలియజేస్తారు.

అందుకే ఈ కీర్తనను వింటున్నప్పుడు మనకు ఒకేసారి రామభక్తి, విష్ణుభక్తి, వెంకటేశ్వర భక్తి అనుభూతి కలుగుతుంది. అన్నమయ్య పదాల్లోని ఈ ఏకత్వ భావమే “దేవ దేవం భజే”ను తరతరాలుగా నిలిచే అపురూపమైన భక్తి గీతంగా మార్చింది.