రచన: అన్నమాచార్య
ప్రధాన దైవం: శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వామి
ప్రధాన భావం: శ్రీహరి దివ్యపాద మహిమ, అవతార వైభవం, శరణాగతి, పరమపదం

“బ్రహ్మ కడిగిన పాదము – బ్రహ్మము దానె నీ పాదము” అన్నమాచార్యుల ప్రసిద్ధ సంకీర్తనల్లో ఒకటి. ఈ కీర్తన మొత్తం శ్రీహరి దివ్యచరణాల మహిమ చుట్టూ నిర్మించబడింది. ఒకే పాదంలో అన్నమయ్యకు విష్ణువు యొక్క అనేక అవతారాలు, పురాణ ఘట్టాలు, లక్ష్మీదేవి సేవ, యోగుల ఆరాధన, చివరికి తిరుమల శ్రీ వేంకటేశ్వరుని పరమపద స్వరూపం దర్శనమిస్తాయి. వామనావతారంలో భూమిని కొలిచిన పాదం, ఆకాశాన్ని తన్నిన పాదం, బలిచక్రవర్తి తలపై నిలిచిన పాదం, కాలీయ సర్పంపై నర్తించిన పాదం, శ్రీమహాలక్ష్మి ప్రేమతో సేవించిన పాదం—ఇలా ప్రతి చరణంలో ఒక దివ్యలీలను అన్నమయ్య గుర్తుచేస్తారు. చివరికి ఆ పాదమే పరమపదానికి మార్గం అని చెబుతూ, తిరువేంకటగిరిపై వెలసిన శ్రీనివాసుని పాదాలను పరమాశ్రయంగా చూపిస్తారు.

రాగం / తాళం

ఈ కీర్తనకు వివిధ సంగీత సంప్రదాయాల్లో ప్రసిద్ధమైన స్వరరూపాలు ఉన్నాయి. అన్నమయ్య సంకీర్తనలకు సంబంధించిన రాగ–తాళ వివరాలు గానపద్ధతి, స్వరపాఠం ఆధారంగా మారే సందర్భాలు ఉండటంతో, మీరు ఉపయోగిస్తున్న నిర్దిష్ట స్వరపాఠానికి అనుగుణంగా ఈ వివరాలను ఇవ్వడం ఉత్తమం.

రాగం: గానసంప్రదాయం ఆధారంగా
తాళం: గానసంప్రదాయం ఆధారంగా

మీ వెబ్‌సైట్‌లో ఆడియో లేదా స్వరపాఠం ఆధారంగా రాగం/తాళం ప్రచురిస్తే, అదే మూలాన్ని అనుసరించడం విశ్వసనీయంగా ఉంటుంది.

పూర్తి సాహిత్యం

పల్లవి

బ్రహ్మ కడిగిన పాదము
బ్రహ్మము దానె నీ పాదము ॥

చరణం 1

చెలగి వసుధ గొలిచిన నీ పాదము
బలి తల మోపిన పాదము |
తలకగ గగనము తన్నిన పాదము
బలరిపు గాచిన పాదము ॥

చరణం 2

కామిని పాపము కడిగిన పాదము
పాముతల నిడిన పాదము |
ప్రేమపు శ్రీసతి పిసికెడి పాదము
పామిడి తురగపు పాదము ॥

చరణం 3

పరమ యోగులకు పరి పరి విధముల
పరమొసగెడి నీ పాదము |
తిరువేంకటగిరి తిరమని చూపిన
పరమ పదము నీ పాదము ॥

పద అర్థాలు

ఈ కీర్తనలో పాత తెలుగు పదప్రయోగాలతో పాటు పురాణ ఘట్టాలకు సంబంధించిన సంకేతాలు ఉన్నాయి. వాటిని అర్థం చేసుకుంటే ప్రతి పాదం వెనుక ఉన్న భావం మరింత స్పష్టమవుతుంది.

పదం	అర్థం
బ్రహ్మ	సృష్టికర్త అయిన బ్రహ్మదేవుడు
కడిగిన	పవిత్ర జలాలతో అభిషేకించిన
బ్రహ్మము	పరబ్రహ్మం, పరమాత్మ
చెలగి	ప్రకాశిస్తూ, వైభవంగా
వసుధ	భూమి
గొలిచిన	కొలిచిన
బలి	బలిచక్రవర్తి
తల మోపిన	తలపై ఉంచిన
గగనము	ఆకాశం
తన్నిన	తన పాదంతో తాకిన/అధిగమించిన
బలరిపు	బలమైన శత్రువు; పాఠసందర్భంలో పురాణ లీలకు సూచన
గాచిన	కాపాడిన
కామిని	స్త్రీ
పాపము కడిగిన	పాపాన్ని తొలగించిన, పవిత్రం చేసిన
పాము తల	సర్పపు పడగ
నిడిన	ఉంచిన
శ్రీసతి	శ్రీదేవి, లక్ష్మీదేవి
పిసికెడి	ప్రేమతో నొక్కి సేవ చేసే
తురగము	గుర్రం
పామిడి	పాఠసందర్భానుసారంగా గుర్రానికి సంబంధించిన పదప్రయోగం
పరమ యోగులు	అత్యున్నత యోగసాధకులు
పరి పరి విధముల	అనేక విధాలుగా
పరమొసగెడి	పరమమైన అనుగ్రహాన్ని ప్రసాదించేది
తిరువేంకటగిరి	తిరుమల శ్రీవేంకటాద్రి
తిరము	స్థిరత్వం/మహిమ/సత్యస్వరూపం అనే భావంలో
పరమ పదము	అత్యున్నతమైన మోక్షస్థానం
పాదము	భగవంతుని దివ్యచరణం

అన్నమయ్య కీర్తన నానాటి బతుకు

భావం – పల్లవి

“బ్రహ్మ కడిగిన పాదము

బ్రహ్మము దానె నీ పాదము”

కీర్తన మొదటి రెండు పాదాల్లోనే అన్నమయ్య ఒక అద్భుతమైన తాత్త్విక భావాన్ని చెబుతున్నారు.

బ్రహ్మదేవుడు కడిగిన పాదం అదే పరబ్రహ్మ స్వరూపమైన పాదం.

వామనుడు త్రివిక్రముడిగా విశ్వరూపాన్ని ధరించి లోకాలను కొలిచినప్పుడు, ఆయన దివ్యపాదం ఆకాశాన్ని కూడా దాటింది. ఆ పాదాన్ని బ్రహ్మదేవుడు భక్తితో అభిషేకించినట్లు పురాణ సంప్రదాయం చెబుతుంది.

అందుకే అది సాధారణ పాదం కాదు.

బ్రహ్మ చేత పూజింపబడిన పాదం.

అంతేకాదు—“బ్రహ్మము దానె నీ పాదము” అని అన్నమయ్య మరింత లోతైన తాత్త్విక భావనను జోడిస్తున్నారు.

భక్తుడు పూజించే పాదమే పరబ్రహ్మ స్వరూపం.

ఇక్కడ సగుణ భక్తి మరియు పరబ్రహ్మ తత్త్వం ఒకే చోట కలుస్తాయి.

భావం – మొదటి చరణం

“చెలగి వసుధ గొలిచిన నీ పాదము

బలి తల మోపిన పాదము”

ఇక్కడ స్పష్టంగా వామన–త్రివిక్రమ అవతారం గుర్తుకు వస్తుంది.

వామనుడు బలిచక్రవర్తిని మూడు అడుగుల భూమి కోరాడు. బలి అంగీకరించగానే వామనుడు త్రివిక్రముడిగా విరాట్రూపాన్ని ధరించాడు.

ఒక అడుగుతో భూమిని కొలిచాడు.

రెండవ అడుగుతో ఆకాశాన్ని కొలిచాడు.

మూడవ అడుగు వేయడానికి స్థలం లేకపోవడంతో బలిచక్రవర్తి తన తలను సమర్పించాడు.

అందుకే అన్నమయ్య:

“బలి తల మోపిన పాదము”

అంటున్నారు.

ఇది కేవలం పురాణ ఘట్టం కాదు. అహంకారాన్ని భగవంతుని పాదాల వద్ద సమర్పించే శరణాగతికి కూడా ఇది ప్రతీక.

“తలకగ గగనము తన్నిన పాదము”

త్రివిక్రముడి రెండవ అడుగు ఆకాశాన్ని దాటింది.

భగవంతుని మహిమకు సరిహద్దులు లేవని ఈ పాదం సూచిస్తుంది.

మనిషి దృష్టికి ఆకాశం అనంతంగా కనిపిస్తుంది. కానీ త్రివిక్రముని దివ్యపాదం దానిని కూడా అధిగమించింది.

“బలరిపు గాచిన పాదము”

ఈ పాదం విష్ణువు తన భక్తులను, ధర్మాన్ని రక్షించిన దివ్యశక్తిని సూచిస్తుంది.

అన్నమయ్యకు భగవంతుని పాదం కేవలం విశ్వాన్ని కొలిచే పాదం కాదు.

రక్షించే పాదం కూడా.

భక్తుడికి భయం వచ్చినప్పుడు ఆశ్రయించగల చరణం.

భావం – రెండవ చరణం

“కామిని పాపము కడిగిన పాదము

పాముతల నిడిన పాదము”

ఈ పాదాల్లో శ్రీహరి వివిధ లీలలలో పాపాన్ని తొలగించే, దుష్టశక్తులను అణచే పాదంగా దర్శనమిస్తాడు.

“పాముతల నిడిన పాదము” అనే పదప్రయోగం ప్రత్యేకంగా శ్రీకృష్ణుడు కాలీయ సర్పం పడగలపై నృత్యం చేసిన లీలను గుర్తుచేస్తుంది.

యమునలో విషాన్ని వ్యాపింపజేసిన కాలీయ సర్పాన్ని శ్రీకృష్ణుడు అణచి, దాని పడగలపై నృత్యం చేశాడు.

ఆ లీలలో కృష్ణుని పాదం కాలీయుని పడగపై నిలిచింది.

అందుకే ఆ పాదం:

దుష్టత్వాన్ని అణచే పాదం.

అదే సమయంలో భక్తుడి పాపాలను తొలగించే పాదం.

“ప్రేమపు శ్రీసతి పిసికెడి పాదము”

ఇక్కడ శ్రీసతి అంటే శ్రీమహాలక్ష్మి.

విష్ణువు పాదాలను లక్ష్మీదేవి ప్రేమతో సేవించే భావన వైష్ణవ సంప్రదాయంలో ఎంతో ముఖ్యమైనది.

అన్నమయ్య ఇక్కడ ఒక మధురమైన దృశ్యాన్ని చూపిస్తున్నారు:

భక్తులు పూజించే పాదాలను సాక్షాత్తు శ్రీదేవి ప్రేమతో సేవిస్తోంది.

అంటే ఆ పాదాల మహిమను చెప్పడానికి మరే ఇతర ప్రమాణం అవసరం లేదు.

“పామిడి తురగపు పాదము”

ఈ పాదంలో గుర్రానికి సంబంధించిన రూపక/పురాణ సంకేతం కనిపిస్తుంది. అన్నమయ్య వివిధ విష్ణు లీలలను ఒకే దివ్యచరణంతో అనుసంధానిస్తున్నారు.

కీర్తన మొత్తం చూస్తే ఆయనకు ముఖ్యమైనది ప్రతి పురాణ ఘట్టాన్ని వివరించడం కాదు.

ఆ ఘట్టాలన్నింటిలో కనిపించే ఒకే దైవచరణాన్ని చూపించడం.

భావం – మూడవ చరణం

“పరమ యోగులకు పరి పరి విధముల

పరమొసగెడి నీ పాదము”

సాధారణ భక్తుడు భగవంతుని పాదాలను భక్తితో పూజిస్తాడు.

కానీ పరమ యోగులు ధ్యానంలో ఆ పాదాలను అంతరంగంలో దర్శిస్తారు.

యోగులు తమ సాధన ద్వారా పొందాలనుకునే పరమానందం, ఆత్మసాక్షాత్కారం, పరమస్థితి—అన్నీ ఈ దివ్యచరణంలోనే ఉన్నాయని అన్నమయ్య భావిస్తున్నారు.

“పరి పరి విధముల” అంటే అనేక విధాలుగా.

వివిధ యోగులు, వివిధ మార్గాల్లో, వివిధ సాధనల ద్వారా అన్వేషించిన పరమ సత్యానికి ఈ పాదమే ఆధారం.

“తిరువేంకటగిరి” – కీర్తనలో పరాకాష్ఠ

“తిరువేంకటగిరి తిరమని చూపిన

పరమ పదము నీ పాదము”

కీర్తన చివరికి అన్నమయ్య తన దృష్టిని తిరుమల వైపు తీసుకువస్తారు.

వేదాలు వెదికే పరబ్రహ్మం ఎక్కడ ఉంది?

యోగులు ధ్యానించే పరమసత్యం ఎక్కడ ఉంది?

వామనుడు త్రివిక్రముడిగా లోకాలను కొలిచిన దివ్యపాదం ఎక్కడ ఉంది?

అన్నమయ్య సమాధానం:

తిరువేంకటగిరిపై.

అదే శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వామి.

అందుకే చివరగా:

“పరమ పదము నీ పాదము”

అని చెబుతున్నారు.

ఇక్కడ “పరమపదం”కు రెండు స్థాయిల్లో అర్థం చూడవచ్చు.

ఒకటి మోక్షస్థానం.

మరొకటి భగవంతుని పాదమే పరమమైన ఆశ్రయం.

అంటే భక్తుడు పరమపదాన్ని చేరాలంటే ఆశ్రయించవలసింది స్వామివారి పాదాలనే.

శ్రీహరి పాదం – అన్నమయ్య చూపించిన వివిధ రూపాలు

ఈ కీర్తనలో ఒకే పాదం ఎన్నో రూపాల్లో కనిపిస్తుంది:

• బ్రహ్మ కడిగిన పాదం
• భూమిని కొలిచిన పాదం
• బలి తలపై నిలిచిన పాదం
• ఆకాశాన్ని తాకిన పాదం
• రక్షించిన పాదం
• సర్పపు పడగపై నిలిచిన పాదం
• శ్రీదేవి ప్రేమతో సేవించిన పాదం
• యోగులు ధ్యానించే పాదం
• తిరుమలపై వెలసిన పాదం
• పరమపదానికి మార్గమైన పాదం

ఇదే ఈ కీర్తనలోని గొప్ప సాహిత్య వైభవం.

అన్నమయ్య ఒక్కో పురాణ ఘట్టాన్ని విడిగా వివరించకుండా, వాటన్నింటినీ “పాదము” అనే ఒకే పదంతో కట్టిపడేశారు.

ఈ కీర్తనలోని ఆధ్యాత్మిక సందేశం

శరణాగతి

భగవంతుని పాదాలను ఆశ్రయించడం అంటే మన అహంకారాన్ని విడిచి దైవానికి శరణాగతి చేయడం.

పవిత్రత

“పాపము కడిగిన పాదము” అనే భావం ద్వారా భగవంతుని స్మరణ, పాదసేవ మనస్సును పవిత్రం చేస్తాయని భక్తి సంప్రదాయం చెబుతుంది.

రక్షణ

దుష్టశక్తులను అణచిన అదే పాదం భక్తుడికి రక్షణనిస్తుంది.

మోక్షం

చివరికి అదే పాదం పరమపదానికి మార్గం.

అందువల్ల కీర్తన ప్రారంభం బ్రహ్మతో మొదలై, ముగింపు పరమపదంతో జరుగుతుంది.

ఎప్పుడు పాడతారు?

“బ్రహ్మ కడిగిన పాదము” వంటి అన్నమయ్య సంకీర్తనలను తిరుమల శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వామి భక్తి కార్యక్రమాలు, అన్నమయ్య జయంతి ఉత్సవాలు, ఆలయ సంగీత కార్యక్రమాలు, భజనలు మరియు కర్ణాటక సంగీత కచేరీలలో ఆలపిస్తారు.

ప్రత్యేకంగా శ్రీహరి పాదసేవ, వైష్ణవ భక్తి, శరణాగతి, వామన–త్రివిక్రమ అవతార మహిమలను స్మరించే సందర్భాల్లో ఈ కీర్తన ఎంతో అర్థవంతంగా ఉంటుంది.

సంబంధిత అన్నమయ్య కీర్తనలు

విష్ణుముఖంలో మరిన్ని అన్నమయ్య కీర్తనలు:

• అదివో అల్లదివో — తిరుమల శ్రీహరి వాసాన్ని వర్ణించే ప్రసిద్ధ కీర్తన
• అన్ని మంత్రములు — శ్రీ వేంకటేశ్వర మంత్ర మహిమ
• ఇందరికీ అభయంబు — శ్రీహరి దివ్యహస్త మహిమ
• నానాటి బతుకు — జీవితం, కైవల్యం గురించి తాత్త్విక కీర్తన

తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు

1. “బ్రహ్మ కడిగిన పాదము” కీర్తన ఎవరి గురించి?

ఈ కీర్తన శ్రీమహావిష్ణువు, శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వామి దివ్యపాదాల మహిమ గురించి. ఇందులో వామన–త్రివిక్రమ అవతారం, కృష్ణుని లీలలు, లక్ష్మీదేవి పాదసేవ వంటి అనేక దైవ ఘట్టాలు సూచించబడ్డాయి.

2. “బ్రహ్మ కడిగిన పాదము” అనే పేరు ఎందుకు వచ్చింది?

వామనుడు త్రివిక్రముడిగా విశ్వరూపాన్ని ధరించి లోకాలను కొలిచినప్పుడు, ఆయన దివ్యపాదాన్ని బ్రహ్మదేవుడు పవిత్ర జలాలతో అభిషేకించిన పురాణ ఘట్టం కారణంగా ఈ పాదాన్ని “బ్రహ్మ కడిగిన పాదము” అని అన్నమయ్య స్తుతించారు.

3. ఈ కీర్తనలో “పరమ పదము నీ పాదము” అంటే ఏమిటి?

ఇక్కడ భగవంతుని పాదమే పరమమైన ఆశ్రయం, మోక్షానికి మార్గం అనే భావం ఉంది. భక్తుడు శ్రీహరి చరణాలను ఆశ్రయించడం ద్వారా పరమపదాన్ని చేరుతాడనే శరణాగతి భావనను అన్నమయ్య చివరి పాదంలో వ్యక్తం చేశారు.

“బ్రహ్మ కడిగిన పాదము” కేవలం శ్రీహరి పాదాల వర్ణన కాదు. అది విష్ణువు యొక్క అనేక అవతారాలు, పురాణ లీలలు, భక్తి, శరణాగతి, యోగసాధన, మోక్షం—ఇవన్నింటినీ ఒకే దివ్యచరణంలో కలిపిన అన్నమయ్య ఆధ్యాత్మిక దర్శనం.

బ్రహ్మ పూజించిన పాదం,
భూమిని కొలిచిన పాదం,
బలి తలపై నిలిచిన పాదం,
ఆకాశాన్ని తాకిన పాదం,
కాలీయుని పడగపై నర్తించిన పాదం,
శ్రీదేవి ప్రేమతో సేవించిన పాదం,
యోగులు ధ్యానించే పాదం—

చివరికి అదే పాదం తిరువేంకటగిరిపై శ్రీ వేంకటేశ్వరునిగా మనకు దర్శనమిస్తుంది.

అందుకే అన్నమయ్య చివరగా చెప్పే మాట ఈ కీర్తన మొత్తానికి సారాంశం:

“పరమ పదము నీ పాదము.”

భక్తుడికి ఆ పాదమే ఆశ్రయం.
ఆ పాదమే పవిత్రత.
ఆ పాదమే రక్షణ.
ఆ పాదమే పరమగమ్యం.