రచన: తాళ్లపాక అన్నమాచార్య
రాగం: వరాళి
విషయం: శ్రీమహావిష్ణువు దశావతార మహిమ
ప్రధాన దైవం: శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వామి

పరిచయం

“డోలాయాం చల డోలాయాం హరే డోలాయామ్” అనే ఈ ప్రసిద్ధ అన్నమాచార్య సంకీర్తనలో భక్తి, సంగీతం, దశావతార తత్త్వం ఒకే చోట అందంగా కలిసిపోతాయి. కీర్తనలో మొదట శ్రీహరిని ఉయ్యాలలో ఊపుతూ పాడుతున్నట్లుగా కనిపించినా, ప్రతి చరణంలో ఆయన వివిధ అవతారాలను, మహిమలను, గుణాలను స్మరిస్తూ చివరకు శ్రీ వేంకటగిరిపై కొలువైన శ్రీ వేంకటేశ్వరుడే ఆ పరబ్రహ్మ అని కీర్తి చేస్తారు.

అన్నమాచార్యుడు 15వ శతాబ్దానికి చెందిన మహాభక్తుడు, వాగ్గేయకారుడు. ఆయన రచనలు తిరుమల శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వామి భక్తిని ప్రజల హృదయాలకు చేరువ చేశాయి. ఈ కీర్తన కూడా ఆయనకు ఆపాదించబడిన ప్రాచీన సంకీర్తనల్లో ఒకటి. తాళ్లపాక పదసాహిత్య సంపుటిలో ఇది “దశావతారములు” అనే విభాగంలో నమోదై ఉంది.

ఈ కీర్తన ప్రత్యేకత ఏమిటంటే—ఉయ్యాల ఊపే మృదువైన భావాన్ని తీసుకుని, అదే ఊయలలో ఉన్న శ్రీహరిని మత్స్య, కూర్మ, వరాహ, నరసింహ, వామన, పరశురామ, శ్రీరామ, శ్రీకృష్ణ, బుద్ధ, కల్కి అవతారాల పరమాత్మగా దర్శింపజేస్తుంది.

పూర్తి సాహిత్యం

పల్లవి

డోలాయాం చల డోలాయాం హరే డోలాయామ్ ॥

చరణం 1

మీనకూర్మ వరాహా మృగపతి అవతారా |
దానవారే గుణశౌరే ధరణిధర మరుజనక ||

చరణం 2

వామన రామ రామ వరకృష్ణ అవతారా |
శ్యామలాంగా రంగ రంగా సామజవరద మురహరణ ||

చరణం 3

దారుణ బుద్ధ కలికి దశవిధ అవతారా |
శీరపాణే గోసమాణే శ్రీ వేంకటగిరికూటనిలయ ||

పద అర్థాలు

పదం	అర్థం
డోలాయాం	డోల/ఉయ్యాలలో; ఊయలలో
చల	కదులు, ఊగు
హరే	ఓ హరీ! శ్రీహరీ!
మీన	చేప; మత్స్యావతారం
కూర్మ	తాబేలు; కూర్మావతారం
వరాహ	అడవి పంది; వరాహావతారం
మృగపతి	మృగాలకు అధిపతి; సింహం. ఇక్కడ నరసింహావతార సూచన
అవతార	దైవం లోకరక్షణ కోసం ధరించే రూపం
దానవారే	దానవులకు శత్రువు; రాక్షస సంహారకుడు
గుణశౌరే	సద్గుణాలు, శౌర్యం కలిగినవాడు
ధరణిధర	ధరణిని అంటే భూమిని ధరించేవాడు; భూమికి ఆధారమైనవాడు
మరుజనక	మన్మథునికి తండ్రి; ఇక్కడ విష్ణువు/శ్రీకృష్ణుని విశేషణం
వామన	వామనావతారం ధరించిన శ్రీహరి
రామ	పరశురాముడు లేదా శ్రీరాముడు; సందర్భానుసారం రెండు రామావతారాలకు సూచన
వరకృష్ణ	శ్రేష్ఠమైన, మహిమాన్వితమైన శ్రీకృష్ణుడు
శ్యామలాంగ	నీలమేఘశ్యామమైన శరీరం కలవాడు
రంగ	శ్రీరంగనాథుని సూచించే నామం; ఆనందమయమైన దివ్య స్వరూపుడు
సామజ	ఏనుగు; ముఖ్యంగా గజరాజు
వరద	వరాలను ప్రసాదించేవాడు
మురహరణ	మురాసురుడిని సంహరించినవాడు
దారుణ	తీవ్రమైన, శక్తివంతమైన
బుద్ధ	బుద్ధావతారం
కలికి	కల్కి; కలియుగాంతంలో అవతరించే శ్రీహరి స్వరూపం
దశవిధ	పది విధాలైన; పది రకాల
శీరపాణే	చేతిలో నాగలి/హలం ధరించినవాడు అనే భావంతో బలరాముని సూచించే పదంగా వ్యాఖ్యానించబడుతుంది
గోసమాణే	సుగంధ ద్రవ్యపు పరిమళంతో ఉన్నవాడు అనే భావంలో వ్యాఖ్యానించబడుతుంది
శ్రీ వేంకటగిరి	పవిత్రమైన వేంకట పర్వతం
కూటనిలయ	శిఖరంపై నివసించేవాడు; వేంకటగిరి శిఖరనివాసి

పల్లవి – భావం

“డోలాయాం చల డోలాయాం హరే డోలాయామ్”

ఓ శ్రీహరీ! ఉయ్యాలలో ఊగుతూ ఉండే నీ దివ్యరూపాన్ని భక్తితో దర్శిస్తూ, నిన్ను ప్రేమగా ఊయలలో ఊపుదాం అనే భావం పల్లవిలో కనిపిస్తుంది.

ఇది కేవలం ఉయ్యాల ఊపే దృశ్యం కాదు. భక్తుడి హృదయమే ఒక ఉయ్యాలగా మారి, అందులో శ్రీహరిని కూర్చోబెట్టి ప్రేమతో ఆరాధిస్తున్న భావన కూడా ఇందులో అంతర్లీనంగా కనిపిస్తుంది.

మొదటి చరణం – భావం

మీన, కూర్మ, వరాహ, మృగపతి అనే పదాలతో అన్నమయ్య శ్రీమహావిష్ణువు తొలి నాలుగు అవతారాలను స్మరిస్తున్నారు.

మత్స్యావతారంలో వేదాలను రక్షించినవాడు, కూర్మావతారంలో మందర పర్వతానికి ఆధారమైనవాడు, వరాహావతారంలో భూమిని సముద్రం నుంచి ఉద్ధరించినవాడు, నరసింహావతారంలో భక్త ప్రహ్లాదుడిని రక్షించి హిరణ్యకశిపుని సంహరించినవాడు—అన్నీ ఒకే పరమాత్మ స్వరూపాలు.

అతడే దానవులకు శత్రువు, అపారమైన గుణశౌర్యం కలవాడు, భూమికి ఆధారమైనవాడు.

రెండవ చరణం – భావం

రెండవ చరణంలో వామన, రామ, కృష్ణ అవతారాలను అన్నమయ్య స్మరిస్తారు.

వామనుడిగా మహాబలి గర్వాన్ని తొలగించి మూడు అడుగులతో లోకాలను ఆవరించినవాడు. పరశురాముడిగా అధర్మాన్ని అణచినవాడు. శ్రీరాముడిగా ధర్మానికి ఆదర్శంగా నిలిచినవాడు. శ్రీకృష్ణుడిగా భక్తులకు మార్గదర్శకుడై, గోపికలకు ఆనందస్వరూపుడై, గజరాజుకు వరప్రదాతగా నిలిచినవాడు.

“మురహరణ” అనే పదంతో మురాసురుని సంహరించిన శ్రీకృష్ణుని వీరత్వాన్ని కూడా కీర్తిస్తున్నారు.

నీలమేఘంలాంటి శ్యామలమైన దేహం కలిగిన ఆ పరమాత్మే అనేక రూపాలలో భక్తులను అనుగ్రహిస్తాడు.

మూడవ చరణం – భావం

చివరి చరణంలో బుద్ధ, కల్కి అవతారాలను ప్రస్తావిస్తూ అన్నమయ్య దశావతారాలను సంపూర్ణం చేస్తారు.

అంటే, కాలం మారినప్పుడల్లా జీవుల రక్షణ కోసం భగవంతుడు తగిన రూపాన్ని ధరించాడు. మత్స్యంగా, కూర్మంగా, వరాహంగా, నరసింహంగా, వామనంగా, రాముడిగా, కృష్ణుడిగా, బుద్ధుడిగా, కల్కిగా—రూపాలు మారినా పరమాత్మ ఒక్కడే.

చివరగా ఆ పరమాత్మను “శ్రీ వేంకటగిరికూటనిలయ” అని సంబోధించడం ఈ కీర్తనలో అత్యంత అందమైన ముగింపు.

దశావతారాలుగా స్తుతించిన శ్రీహరి, చివరకు తిరుమల వేంకటగిరి శిఖరంపై శ్రీ వేంకటేశ్వరుడిగా నిత్యనివాసం చేస్తున్నాడు అని అన్నమయ్య తెలియజేస్తున్నారు.

అందువల్ల ఈ కీర్తనలో దశావతారం నుంచి వేంకటేశ్వర స్వరూపానికి ఒక అందమైన ఆధ్యాత్మిక ప్రయాణం కనిపిస్తుంది.

ఈ కీర్తన ప్రత్యేకత ఏమిటి?

“డోలాయాం చల” కీర్తనలో రెండు భిన్నమైన భావాలు అద్భుతంగా కలుస్తాయి.

ఒకవైపు ఉయ్యాల పాటలోని లాలిత్యం, మరోవైపు దశావతారాల మహోన్నతత్వం.

పల్లవి వినగానే ఒక బాలకృష్ణుడిని ఉయ్యాలలో ఊపుతున్నట్లుగా అనిపిస్తుంది. కానీ చరణాల్లోకి వెళ్లిన కొద్దీ అదే బాలకృష్ణుడు మత్స్యుడు, కూర్ముడు, వరాహుడు, నరసింహుడు, రాముడు, కృష్ణుడు, కల్కి వంటి విశ్వరూప పరమాత్మగా విస్తరిస్తాడు.

అందుకే ఈ కీర్తన భక్తిగీతంగానే కాకుండా దశావతార తత్త్వాన్ని సులభంగా పరిచయం చేసే సంకీర్తనగా కూడా ప్రత్యేకమైనది.

సందర్భం – ఎప్పుడు పాడుతారు?

“డోలాయాం చల” అనే పల్లవి స్వభావం వల్ల ఈ కీర్తనకు ఉయ్యాల సేవ / డోలోత్సవం / ఉంజల్ సేవ వంటి సందర్భాలతో సహజమైన అనుబంధం ఉంది. ఉయ్యాల సేవలో స్వామివారిని ఊయలలో ఆసీనులను చేసి భక్తి సంగీతంతో సేవించడం అనేక ఆలయ సంప్రదాయాల్లో కనిపిస్తుంది.

అలాగే శ్రీహరి దశావతారాలను స్తుతించే కీర్తన కావడంతో వైష్ణవ ఆలయాల్లో, శ్రీకృష్ణ సంబంధిత ఉత్సవాల్లో, భజన కార్యక్రమాల్లో, హరికథా-సంగీత కార్యక్రమాల్లో కూడా ఆలపించడానికి ఇది అనుకూలమైనది.

ఈ కీర్తనకు వివిధ సంగీత రూపాలు కూడా ప్రచారంలో ఉన్నాయి. కొన్ని మూలాల్లో వరాళి, మరికొన్ని సంగీత వనరుల్లో ఖమాస్ రాగ ప్రదర్శన కనిపిస్తుంది.

ప్రముఖ గాయని ఎం.ఎస్. సుబ్బలక్ష్మి ఆలపించిన రూపం కూడా పాత రికార్డులు/ఆన్‌లైన్ సంకలనాల్లో ప్రస్తావించబడింది.

తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు

1. ఈ కీర్తన ఏ దేవుడి గురించి?

ఈ కీర్తన ప్రధానంగా శ్రీమహావిష్ణువు మరియు శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వామి గురించి. ఇందులో విష్ణువు యొక్క దశావతారాలను స్మరించి, చివరగా తిరుమల వేంకటగిరిపై నివసించే శ్రీ వేంకటేశ్వరుడిని పరమాత్మగా స్తుతిస్తారు.

2. “డోలాయాం చల డోలాయాం” అంటే ఏమిటి?

సరళంగా చెప్పాలంటే “ఓ హరీ! ఉయ్యాలలో ఊగు; నిన్ను ప్రేమగా ఊయలలో ఊపుదాం” అనే భావం. ఇది భక్తుడు భగవంతుడిని ప్రేమతో ఉయ్యాలలో ఊపుతూ పాడే మధురమైన పల్లవి.

3. ఈ కీర్తన ఎప్పుడు పాడతారు?

ఉయ్యాల/డోలోత్సవ సేవలు, వైష్ణవ ఆలయ కార్యక్రమాలు, భజనలు, శ్రీకృష్ణ సంబంధిత ఉత్సవాలు మరియు అన్నమాచార్య సంగీత కార్యక్రమాల్లో ఈ కీర్తనను ఆలపించవచ్చు. దశావతారాలను స్మరించడానికి కూడా ఇది ఎంతో అనుకూలమైన కీర్తన.

“డోలాయాం చల డోలాయాం హరే డోలాయామ్” అనేది ఒక సాధారణ ఉయ్యాల పాటలా ప్రారంభమై, చివరకు దశావతారాల విశ్వరూపాన్ని శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వామి దివ్యస్వరూపంలో ఏకం చేసే గొప్ప అన్నమాచార్య సంకీర్తనగా మారుతుంది.

మత్స్యుడి నుంచి కల్కి వరకు అవతారాలు వేర్వేరు అయినా, వాటి వెనుక ఉన్న దైవసత్యం ఒక్కటే. భక్తుడి దృష్టిలో ఆ పరమాత్మ ఎక్కడో దూరంలో లేడు—తిరుమల వేంకటగిరి శిఖరంపై శ్రీ వేంకటేశ్వరుడిగా మనకు దర్శనమిస్తున్నాడు.

అందుకే ఈ కీర్తనలోని చివరి భావం అత్యంత మధురమైనది:
దశావతారాలన్నీ ధరించిన ఆ శ్రీహరే, మన వేంకటగిరి కూటనిలయుడు.