రచన: అన్నమాచార్య
ప్రధాన దైవం: శ్రీ మహాలక్ష్మీదేవి
ప్రధాన భావం: శ్రీహరి హృదయంలో నిత్యనివాసం చేసే మహాలక్ష్మీదేవిని స్తుతిస్తూ, ఆమె తమ ఇంటిలోనూ కొలువై ఉండి ఐశ్వర్యం, మంగళం, రక్షణ ప్రసాదించాలని భక్తుని ప్రార్థన.

పరిచయం

“జయలక్ష్మి వరలక్ష్మి సంగ్రామ వీరలక్ష్మి” అనే ప్రసిద్ధ కీర్తనలో అన్నమాచార్యులు శ్రీ మహాలక్ష్మీదేవి యొక్క అనేక దివ్య స్వరూపాలను స్తుతించారు. ఈ కీర్తనలో లక్ష్మీదేవిని జయలక్ష్మి, వరలక్ష్మి, వీరలక్ష్మి వంటి రూపాలలో సంభావిస్తూ, ఆమె శ్రీహరి హృదయంలో నిత్యంగా కొలువై ఉన్న దివ్యశక్తి అని కీర్తించారు. తిరుమల శ్రీ వేంకటేశ్వరస్వామివారితో అవినాభావ సంబంధం కలిగిన శ్రీదేవి మహిమ ఈ కీర్తనలో ప్రధానంగా కనిపిస్తుంది. అన్నమాచార్యుల కాలం 15వ శతాబ్దం. ఆ కాలంలో ఆయన శ్రీ వేంకటేశ్వరుని వైభవాన్ని, ఆయన దేవేరి శ్రీమహాలక్ష్మి మహిమను వేలాది సంకీర్తనల ద్వారా ప్రజలకు అందించారు. స్త్రీలకు మంగళం, ఐశ్వర్యం, సౌభాగ్యం ప్రసాదించే తల్లిగా లక్ష్మీదేవిని ఆరాధించే భావన ఈ కీర్తనకు ప్రత్యేక ఆకర్షణ.

పూర్తి సాహిత్యం
పల్లవి

జయలక్ష్మి వరలక్ష్మి సంగ్రామ వీరలక్ష్మి |
ప్రియురాలవై హరికిఁ బెరసితివమ్మా ||

చరణం 1

పాలజలనిధిలోని పసనైనమీఁగడ
మేలిమితామరలోని మించువాసన |
నీలవర్ణునురముపై నిండిననిధానమవై
యేలేవు లోకములు మమ్మేలవమ్మా ||

చరణం 2

చందురుతోడఁ బుట్టిన సంపదలమెఱుఁగవో
కందువ బ్రహ్మలఁ గాచేకల్పవల్లి |
అందినగోవిందునికి అండనే తోడునీడవై
వుందానవు మా‌ఇంటనే వుండవమ్మా ||

చరణం 3

పదియారువన్నెలతో బంగారుపతిమ
చెదరనివేదములచిగురుఁబోడి |
యెదుట శ్రీవేంకటేశునిల్లాలవై నీవు
నిదుల నిలిచేతల్లి నీవారమమ్మా ||

పద అర్థాలు

పదం	అర్థం
జయలక్ష్మి	విజయాన్ని ప్రసాదించే లక్ష్మీ స్వరూపం
వరలక్ష్మి	వరాలను, శుభఫలాలను ప్రసాదించే లక్ష్మీదేవి
సంగ్రామ వీరలక్ష్మి	సంగ్రామంలో ధైర్యం, విజయాన్ని ప్రసాదించే వీరలక్ష్మి
ప్రియురాలవై	ప్రియమైన భార్యగా, ప్రేమతో కూడిన సహచరిగా
హరికిఁ	శ్రీహరికి, శ్రీమహావిష్ణువుకు
పెరసితివమ్మా	సమీపంగా చేరి ఉన్నావమ్మా; అనురాగంతో కొలువై ఉన్నావు
పాలజలనిధి	క్షీరసాగరం; పాలసముద్రం
పసనైన	మృదువైన, అందమైన, శ్రేష్ఠమైన
మీఁగడ	వెన్న; అత్యంత సారమైన భాగం అనే రూపకం
మేలిమి	అత్యుత్తమమైన, స్వచ్ఛమైన, విలువైన
తామర	పద్మం; కమలం
మించు వాసన	అత్యంత మధురమైన పరిమళం
నీలవర్ణుడు	నీలమేఘశ్యాముడైన శ్రీమహావిష్ణువు
ఉరము	ఛాతి, వక్షస్థలం
నిధానం	నిధి, సంపదకు నిలయం
లోకములు	సమస్త లోకాలు
చందురుడు	చంద్రుడు
సంపదలు	ఐశ్వర్యాలు, శుభసంపత్తులు
కందువ	అందమైన, మనోహరమైన అనే భావం
బ్రహ్మలు	బ్రహ్మదేవులు; సృష్టికర్తల భావనలో
కల్పవల్లి	కోరిన కోరికలను తీర్చే కల్పవృక్షంలాంటి దివ్యశక్తి
గోవిందుడు	శ్రీమహావిష్ణువు; తిరుమలలో శ్రీ వేంకటేశ్వరుడు
అండ	రక్షణ, ఆధారం
తోడునీడ	ఎల్లప్పుడూ తోడుగా ఉండే సహచర్యం
పదియారు వన్నెలు	పదహారు కళలు, సంపూర్ణమైన శోభ
బంగారు పతిమ	బంగారం వంటి ప్రకాశవంతమైన రూపం
చెదరని వేదములు	నిత్యమైన, శాశ్వతమైన వేదజ్ఞానం
చిగురుబోడి	చిగురువంటి లేత, సుకుమారమైన సౌందర్యం
ఇల్లాలు	గృహిణి; ఇంటి యజమానురాలు
నిధులు	సంపదలు, ఐశ్వర్యాలు
నీవారము	నీ భక్తులు, నీ వారము అనే భావం

పల్లవి భావం

అన్నమాచార్యులు మొదట లక్ష్మీదేవిని అనేక రూపాలలో స్తుతిస్తున్నారు. ఆమె జయలక్ష్మిగా విజయాన్ని ప్రసాదిస్తుంది. వరలక్ష్మిగా భక్తులకు వరాలు, ఐశ్వర్యం, శుభఫలాలను అందిస్తుంది. వీరలక్ష్మిగా ధైర్యానికి, విజయానికి ప్రతీకగా నిలుస్తుంది.

ఇలాంటి అనేక శక్తుల సమాహారమైన మహాలక్ష్మీదేవి శ్రీహరికి ప్రియమైన సహచరిగా ఆయనతో ఎల్లప్పుడూ కలిసి ఉంటుందని కవి చెబుతున్నారు. లక్ష్మీదేవి మరియు శ్రీమహావిష్ణువు విడదీయరాని దైవదంపతులని ఈ పల్లవి సూచిస్తుంది.

చరణం 1 భావం

లక్ష్మీదేవి ఆవిర్భావాన్ని కవి అద్భుతమైన ఉపమానాలతో వర్ణిస్తున్నారు. క్షీరసాగరంలో లభించే అత్యంత సారమైన వెన్నవంటి మృదుత్వం, పద్మంలో ఉండే అత్యుత్తమమైన పరిమళం — ఇవన్నీ కలిసిన దివ్య సౌందర్యమే లక్ష్మీదేవి అని భావం.

నీలవర్ణుడైన శ్రీమహావిష్ణువు వక్షస్థలంపై ఆమె నిత్యనిధిగా కొలువై ఉంటుంది. శ్రీహరి హృదయంలో శ్రీదేవి ఉండటం వల్ల ఆయన సంపూర్ణమైన మంగళస్వరూపుడవుతాడు.

చివరగా భక్తుడు తన కోరికను వ్యక్తం చేస్తున్నాడు: “అమ్మా! సమస్త లోకాలను పాలించే నీవు మమ్మల్ని కూడా పాలించి, రక్షించు.” ఇక్కడ లక్ష్మీదేవి కేవలం ధనాన్ని ఇచ్చే దేవతగా కాకుండా, భక్తులకు ఆధారంగా నిలిచే తల్లిగా దర్శనమిస్తుంది.

చరణం 2 భావం

చంద్రునితో కలిసి క్షీరసాగర మథనంలో ఆవిర్భవించిన లక్ష్మీదేవి అనంతమైన సంపదలకు మూలమని కవి సూచిస్తున్నారు.

ఆమెను కల్పవల్లితో పోల్చడం ఎంతో అందమైన భావన. కల్పవల్లి లేదా కల్పవృక్షం కోరిన వరాలను అందిస్తుందని పురాణాల్లో భావిస్తారు. అదే విధంగా లక్ష్మీదేవి భక్తుల శుభకోరికలను నెరవేర్చే దివ్యశక్తి.

గోవిందునికి ఆమె ఎల్లప్పుడూ అండగా, తోడుగా, నీడగా ఉంటుంది. చివరగా భక్తుడు ఎంతో ఆత్మీయమైన కోరిక కోరుతున్నాడు:

“అమ్మా! నీవు శ్రీహరితో ఉన్నట్లే మా ఇంటిలో కూడా నిత్యం కొలువై ఉండవమ్మా.”

ఇది కేవలం ధనసంపద కోసం చేసే ప్రార్థన కాదు. ఇంటిలో మంగళం, శాంతి, సౌభాగ్యం, దైవానుగ్రహం ఎల్లప్పుడూ ఉండాలని కోరే భక్తిభావం.

చరణం 3 భావం

చివరి చరణంలో లక్ష్మీదేవి యొక్క సంపూర్ణ సౌందర్యాన్ని కవి వర్ణిస్తున్నారు. పదహారు కళలతో, బంగారం వంటి కాంతితో ప్రకాశించే దివ్యరూపంగా ఆమెను దర్శిస్తున్నారు.

వేదాలు శాశ్వతమైన జ్ఞానానికి ప్రతీకలు. ఆ వేదజ్ఞానపు పవిత్రత, చిగురువంటి సుకుమారత్వం లక్ష్మీదేవి రూపంలో కలిసినట్లుగా కవి భావిస్తున్నారు.

తిరుమల శ్రీ వేంకటేశ్వరస్వామికి ఇల్లాలిగా, అంటే దివ్య సహచరిగా, ఆమె కొలువై ఉందని చెబుతూ కీర్తన ముగుస్తుంది. “తల్లి! నీవు మా వారి కోసం కూడా నిత్యంగా నిలిచి, నీ కరుణను ప్రసాదించు” అనే ఆత్మీయ ప్రార్థనతో భక్తి పరిపూర్ణమవుతుంది.

కీర్తనలోని ప్రత్యేకత

“జయలక్ష్మి వరలక్ష్మి” కీర్తనలో అన్నమాచార్యుల కవితా శైలి మూడు ప్రధాన భావాలను కలిపి చూపిస్తుంది:

1. లక్ష్మీదేవి దివ్య స్వరూపం
2. శ్రీహరితో ఆమె అవినాభావ సంబంధం
3. భక్తుల ఇంటిలో మంగళం, ఐశ్వర్యం, శుభం కలగాలనే ప్రార్థన

ముఖ్యంగా “మా ఇంటనే వుండవమ్మా” అనే భావం ఈ కీర్తనను భక్తులకు ఎంతో ఆత్మీయంగా చేస్తుంది. దేవతను దూరంగా ఉన్న దైవంగా కాకుండా, తమ ఇంటి తల్లిగా భక్తుడు ఆహ్వానించడం ఇందులో కనిపిస్తుంది.

సందర్భం

శ్రీమహాలక్ష్మీదేవిని ఆరాధించే సందర్భాల్లో ఈ కీర్తన భావం ప్రత్యేకంగా సరిపోతుంది. వరలక్ష్మీ వ్రతం, లక్ష్మీపూజలు, శ్రావణ మాసంలోని మంగళకరమైన పూజా సందర్భాలు, వివాహాది శుభకార్యాల్లో లక్ష్మీదేవి స్తుతులతో పాటు ఇటువంటి కీర్తనలను ఆలపిస్తారు.

తిరుమల శ్రీవారి సంప్రదాయంలో శ్రీదేవి–భూదేవి సమేత శ్రీ వేంకటేశ్వరస్వామి ఆరాధనకు సంబంధించిన భక్తిగీతాల పరంపరలో అన్నమాచార్య కీర్తనలకు ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. సంగీత కచేరీలు, అన్నమయ్య జయంతి కార్యక్రమాలు, భక్తి సంగీత సభల్లో కూడా ఈ కీర్తనను గాయకులు ఆలపిస్తుంటారు.

ఈ కీర్తనలోని లక్ష్మీదేవి స్తుతి కారణంగా మహాలక్ష్మీ ఆరాధనకు సంబంధించిన భక్తి కార్యక్రమాలకు ఇది సహజంగా అనుసంధానమవుతుంది.

తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు

1. ఈ కీర్తన ఏ దేవుడి గురించి?

ఈ కీర్తన ప్రధానంగా శ్రీ మహాలక్ష్మీదేవి గురించి. ఆమెను జయలక్ష్మి, వరలక్ష్మి, వీరలక్ష్మి వంటి దివ్య స్వరూపాలతో అన్నమాచార్యులు స్తుతించారు. శ్రీ వేంకటేశ్వరస్వామికి ఆమె దివ్య సహచరిగా కీర్తనలో దర్శించబడుతుంది.

2. ఈ కీర్తన ఎప్పుడు పాడతారు?

లక్ష్మీపూజలు, వరలక్ష్మీ వ్రతం, శుభకార్యాలు, భక్తి సంగీత కార్యక్రమాలు, అన్నమాచార్య కీర్తనల సభలు వంటి సందర్భాల్లో ఈ కీర్తనను ఆలపించవచ్చు. ప్రత్యేకంగా లక్ష్మీదేవి అనుగ్రహాన్ని కోరే పూజా సందర్భానికి దీని భావం ఎంతో అనుకూలంగా ఉంటుంది.

3. “మా ఇంటనే వుండవమ్మా” అనే మాటకు అర్థం ఏమిటి?

“అమ్మా! మా ఇంటిలో కూడా నీవు నిత్యం కొలువై ఉండాలి” అనేది దీని భావం. ఇక్కడ భక్తుడు కేవలం ధనం మాత్రమే కోరడం లేదు. లక్ష్మీదేవి అనుగ్రహంతో ఇంటిలో మంగళం, శాంతి, సౌభాగ్యం, ఐశ్వర్యం, దైవకృప ఎల్లప్పుడూ ఉండాలని ప్రార్థిస్తున్నాడు.

“జయలక్ష్మి వరలక్ష్మి” కీర్తనలో అన్నమాచార్యులు శ్రీమహాలక్ష్మీదేవిని విశ్వమాతగా, శ్రీహరి ప్రియురాలిగా, సంపదలకు మూలస్వరూపంగా, భక్తుల ఇంటి తల్లిగా దర్శించారు. క్షీరసాగరం నుంచి ఆవిర్భవించిన మహాలక్ష్మి, శ్రీహరి వక్షస్థలంపై నిత్యనివాసం చేసే దివ్యశక్తిగా కీర్తించబడింది. చివరికి భక్తుని ప్రార్థన ఒక్కటే — “శ్రీవేంకటేశుని ఇల్లాలివైన నీవు మా ఇంట కూడా నిత్యం ఉండవమ్మా.” ఈ ఆత్మీయమైన భక్తిభావమే ఈ కీర్తనకు చిరస్థాయితనాన్ని అందిస్తుంది.