రచన: అన్నమాచార్య
ప్రధాన దైవం: శ్రీ మహాలక్ష్మి దేవి – అలమేలుమంగ
ప్రధాన భావం: శ్రీ మహాలక్ష్మి దేవి యొక్క దివ్య సౌందర్యానికి, శుభమంగళ స్వరూపానికి భక్తితో నీరాజనం సమర్పించడం.

పరిచయం

“క్షీరాబ్ధి కన్యకకు శ్రీ మహాలక్ష్మికిని” అనే ప్రసిద్ధ అన్నమాచార్య కీర్తనలో శ్రీ మహాలక్ష్మి దేవి దివ్య సౌందర్యాన్ని, ఆమె శుభమంగళ స్వరూపాన్ని అత్యంత భక్తిశ్రద్ధలతో కీర్తించారు. క్షీరసాగరం నుంచి అవతరించిన మహాలక్ష్మిని, పద్మంలో నివసించే దేవతగా, శ్రీ వేంకటేశ్వరుని పట్టపురాణిగా అన్నమయ్య స్తుతించారు. ఈ కీర్తనలో “నీరాజనం” అనే పదం పదేపదే రావడం విశేషం. అంటే అమ్మవారి దివ్యరూపంలోని ప్రతి భాగానికి మంగళహారతి సమర్పిస్తున్నట్లుగా కవి భావించారు.

అన్నమాచార్యులు 15వ శతాబ్దానికి చెందిన ప్రముఖ తెలుగు వాగ్గేయకారుడు. తిరుమల శ్రీవేంకటేశ్వరుని భక్తుడైన ఆయన, శ్రీనివాసుడు మరియు అలమేలుమంగను స్తుతిస్తూ వేలాది సంకీర్తనలు రచించారు. అలమేలుమంగ సౌందర్యాన్ని మంగళహారతి రూపంలో వర్ణించిన ఈ కీర్తన భక్తి, శృంగార సౌందర్యం, మంగళభావం కలిసిన ప్రత్యేకమైన రచనగా ప్రసిద్ధి చెందింది.

పూర్తి సాహిత్యం
పల్లవి

క్షీరాబ్ధి కన్యకకు శ్రీ మహాలక్ష్మికిని
నీరజాలయమునకు నీరాజనమ్ ||

చరణం 1

జలజాక్షి మోమునకు జక్కవ కుచంబులకు
నెలకొన్న కప్పురపు నీరాజనమ్ |
అలివేణి తురుమునకు హస్తకమలంబులకు
నిలువుమాణిక్యముల నీరాజనమ్ ||

చరణం 2

చరణ కిసలయములకు సకియరంభోరులకు
నిరతమగు ముత్తేల నీరాజనమ్ |
అరిది జఘనంబునకు అతివనిజనాభికిని
నిరతి నానావర్ణ నీరాజనమ్ ||

చరణం 3

పగటు శ్రీవేంకటేశు పట్టపురాణియై
నెగడు సతికళలకును నీరాజనమ్ |
జగతి నలమేల్మంగ చక్కదనములకెల్ల
నిగుడు నిజ శోభనపు నీరాజనమ్ ||

పద అర్థాలు

పదం	అర్థం
క్షీరాబ్ధి కన్యక	క్షీరసాగరం నుంచి అవతరించిన కుమార్తె; శ్రీ మహాలక్ష్మి
శ్రీ మహాలక్ష్మి	ఐశ్వర్యం, శుభం, సంపదలకు అధిష్ఠాన దేవత
నీరజాలయం	నీరజం అంటే పద్మం; పద్మంలో నివసించేది
నీరాజనం	హారతి; దీపంతో భక్తిపూర్వకంగా మంగళం సమర్పించడం
జలజాక్షి	జలజం అంటే పద్మం; పద్మాల వంటి కన్నులు కలిగినది
జక్కవ	అందమైన, నిండైన స్త్రీ సౌందర్యానికి సంబంధించిన పదప్రయోగం
కుచంబులు	స్త్రీ వక్షోజాలు
కప్పురపు	కర్పూరంతో చేసిన లేదా కర్పూరంలా తెల్లని
అలివేణి	నల్లని, తుమ్మెదల వంటి కేశాలు కలిగిన స్త్రీ
తురుము	జడ, కేశరాశి
హస్తకమలంబులు	పద్మాల వంటి చేతులు
నిలువుమాణిక్యములు	ప్రకాశించే మాణిక్యాలు, విలువైన రత్నాలు
చరణ కిసలయములు	చిగురుటాకుల వంటి సున్నితమైన పాదాలు
సకియరంభోరులు	సఖులవంటి సున్నితమైన, సుందరమైన ఊరువులు/తొడలు
ముత్తేలు	ముత్యాలు
జఘనంబు	నడుము దిగువ భాగం; నితంబ ప్రాంతం
అతివ	స్త్రీ, అందమైన స్త్రీ
నిజనాభి	సహజమైన నాభి
నానావర్ణ	అనేక రంగులతో కూడిన
పగటు	ప్రకాశించే, వెలుగొందే
పట్టపురాణి	రాజుకు ప్రధాన రాణి; ఇక్కడ శ్రీ వేంకటేశ్వరుని ప్రధాన దేవేరి
సతికళలు	స్త్రీ సహజ సౌందర్యంలోని కళలు, శోభలు
నెగడు	వెలుగొందు, ప్రకాశించు
నలమేల్మంగ	అలమేలుమంగ; శ్రీ వేంకటేశ్వరుని దేవేరి అయిన మహాలక్ష్మి
చక్కదనములు	అందాలు, సౌందర్య విశేషాలు
నిగుడు	నిండిన, సంపూర్ణమైన, ఉట్టిపడే
శోభనము	మంగళకరమైన, శుభప్రదమైన అందం

పల్లవి – భావం

క్షీరసాగరం నుంచి అవతరించిన శ్రీ మహాలక్ష్మి దేవికి అన్నమయ్య మంగళహారతి సమర్పిస్తున్నారు. పద్మాన్ని నివాసంగా చేసుకున్న అమ్మవారికి భక్తితో నీరాజనం ఇస్తున్నానని కవి చెబుతున్నారు.

ఇక్కడ “నీరాజనం” కేవలం హారతి మాత్రమే కాదు. అమ్మవారి దివ్యమైన రూపాన్ని దర్శించిన భక్తుని ఆనందం, గౌరవం, భక్తి అన్నీ కలిసిన మంగళభావానికి ప్రతీకగా ఈ పదం నిలుస్తుంది.

చరణం 1 – భావం

మొదటి చరణంలో అన్నమయ్య అమ్మవారి ముఖం, వక్షోజాలు, కేశాలు, చేతులను వర్ణిస్తున్నారు.

పద్మాల వంటి కన్నులు కలిగిన అమ్మవారి ముఖానికి కర్పూరంతో వెలిగించే మంగళహారతి సమర్పిస్తున్నారు. ఆమె కేశరాశి నల్లని తుమ్మెదల సమూహంలా అందంగా ఉందని భావిస్తూ, ఆమె జడకు కూడా ప్రకాశించే మాణిక్యాలతో నీరాజనం సమర్పిస్తున్నట్లుగా కవి ఊహిస్తున్నారు.

అమ్మవారి చేతులు పద్మాల వలె సున్నితంగా, అందంగా ఉన్నాయి. ఆ హస్తకమలాలకు రత్నాల కాంతితో నీరాజనం అందిస్తున్న దృశ్యాన్ని అన్నమయ్య మన ముందుంచారు.

ఈ చరణంలో తెలుపు కర్పూరం, నల్లని కేశాలు, ప్రకాశించే మాణిక్యాలు, పద్మాల వంటి చేతులు వంటి దృశ్యాలతో అమ్మవారి సౌందర్యాన్ని కవి చిత్రించారు.

చరణం 2 – భావం

రెండవ చరణంలో అమ్మవారి పాదాలు, ఊరువులు, నడుము, నాభి వంటి దివ్యరూప భాగాలను కవి స్తుతిస్తున్నారు.

చిగురుటాకులంత సున్నితమైన అమ్మవారి పాదాలకు ముత్యాలతో అలంకరించిన హారతిని సమర్పిస్తున్నారు. ఆమె అందమైన ఊరువులకు కూడా ముత్యాల కాంతితో నీరాజనం ఇస్తున్నారు.

తరువాత అమ్మవారి నడుము, నాభి ప్రాంతాన్ని కవి వర్ణిస్తూ, అనేక రంగుల కాంతులతో మంగళహారతి సమర్పిస్తున్న భావాన్ని వ్యక్తం చేస్తున్నారు.

ఈ చరణంలో ముత్యాలు, వివిధ రంగుల కాంతులు, చిగురుటాకుల వంటి పాదాలు వంటి ఉపమానాల ద్వారా అమ్మవారి సౌందర్యాన్ని అత్యంత సున్నితంగా ఆవిష్కరించారు.

చరణం 3 – భావం

చివరి చరణంలో అమ్మవారిని శ్రీ వేంకటేశ్వరుని పట్టపురాణి, అంటే ప్రధాన దేవేరిగా అన్నమయ్య స్తుతిస్తున్నారు.

అలమేలుమంగలో ఉన్న స్త్రీ సహజ సౌందర్యంలోని ప్రతి కళకు, ప్రతి శోభకు కవి నీరాజనం సమర్పిస్తున్నారు. ఆమె అందం కేవలం శరీర సౌందర్యం మాత్రమే కాదు; ఆమె దివ్యత్వం, మంగళకరత్వం, శ్రీనివాసుని దేవేరిగా ఉన్న మహిమ కూడా ఇందులో భాగమే.

“నలమేల్మంగ చక్కదనములకెల్ల” అంటూ అలమేలుమంగలోని ప్రతి అందానికి నీరాజనం సమర్పించడం ద్వారా, అమ్మవారి సంపూర్ణ సౌందర్యాన్ని కవి ఒకే మంగళహారతి భావంలో సమర్పించారు.

కీర్తన చివరికి వచ్చేసరికి, హారతి ఒక్క అవయవానికో లేదా ఒక్క అలంకారానికో కాకుండా అమ్మవారి సంపూర్ణ దివ్యస్వరూపానికే సమర్పించబడుతుంది.

ఈ కీర్తనలోని ప్రత్యేకత

ఈ కీర్తనకు ప్రధానమైన ప్రత్యేకత “నీరాజనం” అనే భావన. సాధారణంగా దేవతకు హారతి ఇస్తాం. కానీ అన్నమయ్య ఇక్కడ ఆ హారతినే కవిత్వంగా మార్చారు.

అమ్మవారి ముఖానికి కర్పూర నీరాజనం, చేతులకు మాణిక్య నీరాజనం, పాదాలకు ముత్యాల నీరాజనం, ఇతర దివ్య అవయవాలకు వివిధ వర్ణాల కాంతులతో నీరాజనం — ఇలా మొత్తం కీర్తన ఒక దివ్య మంగళహారతి దర్శనంగా మారుతుంది.

అందుకే ఈ కీర్తనను విన్నప్పుడు లేదా పాడినప్పుడు, అలమేలుమంగ తల్లి సన్నిధిలో హారతి జరుగుతున్న దృశ్యం మనసులో సహజంగా ప్రత్యక్షమవుతుంది.

సందర్భం

“క్షీరాబ్ధి కన్యకకు” కీర్తనను శ్రీ మహాలక్ష్మి, అలమేలుమంగ అమ్మవారిని స్తుతించే సందర్భాల్లో పాడటం ఆనవాయితీగా ఉంది. తిరుమల–తిరుపతి సంప్రదాయంలో అన్నమాచార్య సంకీర్తనలకు ప్రత్యేక స్థానం ఉండటంతో, ఈ కీర్తన కూడా భక్తి కార్యక్రమాలు, సంగీత కచేరీలు, ఆలయ ఉత్సవాలు మరియు మంగళహారతి సందర్భాల్లో వినిపిస్తుంది.

అలమేలుమంగను వధువు స్వరూపంలో భావించే కార్యక్రమాలు, శ్రీనివాస–పద్మావతి కల్యాణోత్సవ వాతావరణం, భక్తి సంగీత కార్యక్రమాలు వంటి సందర్భాల్లో ఈ కీర్తనకు ప్రత్యేకమైన మంగళభావం సరిపోతుంది.

అన్నమాచార్య సంకీర్తనలను అనేక మంది ప్రముఖ కర్ణాటక సంగీత గాయకులు, భక్తి గాయకులు తమ తమ శైలిలో ఆలపించారు. అందువల్ల ఈ కీర్తనకు శాస్త్రీయ సంగీతం, భక్తి సంగీతం రెండింటిలోనూ మంచి ఆదరణ ఉంది.

తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు

1. “క్షీరాబ్ధి కన్యకకు” కీర్తన ఏ దేవుడి గురించి?

ఈ కీర్తన ప్రధానంగా శ్రీ మహాలక్ష్మి దేవి, అంటే తిరుమల శ్రీ వేంకటేశ్వరుని దేవేరి అయిన అలమేలుమంగ తల్లి గురించి. ఆమె క్షీరసాగరం నుంచి అవతరించిన మహాలక్ష్మిగా, పద్మనివాసినిగా కీర్తించబడింది.

2. ఈ కీర్తనలో “నీరాజనం” అంటే ఏమిటి?

“నీరాజనం” అంటే మంగళహారతి. అన్నమయ్య ఈ పదాన్ని కీర్తనలో పదేపదే ఉపయోగిస్తూ, అమ్మవారి ముఖం, చేతులు, పాదాలు, కేశాలు మరియు సంపూర్ణ దివ్యసౌందర్యానికి మంగళహారతి సమర్పించే భావాన్ని వ్యక్తం చేశారు.

3. ఈ కీర్తన ఎప్పుడు పాడతారు?

శ్రీ మహాలక్ష్మి లేదా అలమేలుమంగ అమ్మవారి ఆరాధన, ఆలయ కార్యక్రమాలు, భక్తి సంగీత కార్యక్రమాలు, మంగళహారతి సందర్భాలు మరియు శ్రీనివాస–అలమేలుమంగ కల్యాణోత్సవ వాతావరణంలో ఈ కీర్తనను పాడటం లేదా ఆలపించడం కనిపిస్తుంది.

“క్షీరాబ్ధి కన్యకకు” కీర్తనలో అన్నమాచార్యులు శ్రీ மகాలక్ష్మి దేవిని కేవలం వర్ణించలేదు; ఆమె దివ్యసౌందర్యాన్ని మంగళహారతిగా మార్చి భక్తుని ముందుంచారు. కర్పూరం, మాణిక్యాలు, ముత్యాలు, వివిధ వర్ణాల కాంతులు — ఇవన్నీ చివరకు అలమేలుమంగ తల్లి యొక్క సంపూర్ణ శోభలో కలిసిపోతాయి.

అందుకే ఈ కీర్తనలోని అసలు మాధుర్యం కేవలం పదాల్లోనే కాదు; ప్రతి పాదంలో కనిపించే భక్తి, మంగళభావం, సౌందర్య దర్శనంలో ఉంది. అన్నమయ్య కల్పించిన ఈ నీరాజన దర్శనం, అలమేలుమంగ తల్లిని మనసారా స్మరించే ప్రతి భక్తునికీ ఒక అందమైన ఆధ్యాత్మిక అనుభూతిని అందిస్తుంది.