రచన: అన్నమాచార్య
ప్రధాన దైవం: శ్రీ హనుమంతుడు – ఆంజనేయస్వామి
ప్రధాన భావం: అపారమైన బలం, అచంచలమైన భక్తి, ధైర్యం, సేవాభావానికి ప్రతిరూపమైన హనుమంతుని శరణు కోరడం.
రాగం: ధర్మవతి

తాళం: ఆది

పరిచయం

“మంగాంబుధి హనుమంతా నీ శరణ” అనే అన్నమాచార్య కీర్తన శ్రీ హనుమంతుని అపారమైన బలం, ధైర్యం, భక్తి, సేవాభావాన్ని స్తుతించే అద్భుతమైన భక్తిగీతం. ఈ కీర్తనలో ఆంజనేయస్వామి బాల్యంలో చేసిన అల్లరి చేష్టల నుంచి లంకాయాత్రలో ప్రదర్శించిన అసమానమైన పరాక్రమం వరకు అనేక విశేషాలు సంక్షిప్తంగా వర్ణించబడ్డాయి. బాలార్కుడైన సూర్యుడిని పండుగా భావించి పట్టుకోవడం, బ్రహ్మాది దేవతల నుండి వరాలు పొందడం, సముద్రాన్ని దాటి వానరులకు తన శక్తిని తెలియజేయడం, మైరావణుడిని సంహరించడం వంటి ఘట్టాలు ఇందులో కనిపిస్తాయి. 15వ శతాబ్దానికి చెందిన అన్నమాచార్యుల ఈ కీర్తనలో చివరగా హనుమంతుడు శ్రీ వేంకటపతికి సేవకుడిగా, భక్తుడిగా దర్శనమిస్తాడు. అందుకే ఈ కీర్తనలో రామభక్తి, హనుమద్భక్తి, వేంకటేశ్వర భక్తి సమన్వయంగా కనిపిస్తాయి.

పూర్తి సాహిత్యం
పల్లవి

మంగాంబుధి హనుమంతా నీ శరణ |
మంగవించితిమి హనుమంతా ||

చరణం 1

బాలార్క బింబము ఫలమని ప ట్టిన
ఆలరి చేతల హనుమంతా |
తూలని బ్రహ్మాదులచే వరములు
ఓలి చేకొనినా హనుమంతా ||

చరణం 2

జలధి దాట నీ సత్వము కపులకు
అలరి తెలిపితివి హనుమంతా |
ఇలయు నాకసము నేకముగా, నటు
బలిమి పెరిగితివి భళి హనుమంతా ||

చరణం 3

పాతాళము లోపలి మైరావణు
ఆతల జంపిన హనుమంతా |
చేతులు మోడ్చుక శ్రీ వేంకటపతి
నీ తల గోలిచే హిత హనుమంతా ||

పద అర్థాలు

పదం	అర్థం
మంగాంబుధి	మంగళానికి సముద్రంలాంటివాడు; అపారమైన శుభాన్ని ప్రసాదించేవాడు
శరణ	ఆశ్రయం, రక్షణ; నీ శరణు కోరుతున్నాను అనే భావం
మంగవించితిమి	మంగళాన్ని పొందాము; శుభాన్ని కోరుకున్నాము
బాలార్క	ఉదయించే బాలసూర్యుడు
బింబము	గుండ్రని రూపం; ఇక్కడ సూర్యుని గోళాకార రూపం
ఫలమని	పండుగా భావించి
పట్టిన	పట్టుకున్న, అందుకోవడానికి ప్రయత్నించిన
ఆలరి చేతల	బాల్యంలో చేసిన అల్లరి చేష్టలు
తూలని	సాటిలేని, పోల్చలేని
బ్రహ్మాదులు	బ్రహ్మ మొదలైన దేవతలు
వరములు	దేవతల అనుగ్రహంగా లభించిన వరాలు, శక్తులు
ఓలి చేకొనినా	సంతోషంగా స్వీకరించి పొందినప్పటికీ
జలధి	సముద్రం
సత్వము	శక్తి, సామర్థ్యం, పరాక్రమం
కపులు	వానరులు
అలరి తెలిపితివి	ఆనందంగా తెలియజేశావు; నీ శక్తిని చూపించావు
ఇల	భూమి
నాకసము	ఆకాశం
నేకముగా	ఒకటిగా, ఏకరూపంగా
బలిమి	బలం, శక్తి
భళి	శభాష్, ఎంత గొప్పదో అనే ప్రశంసాభావం
పాతాళము	భూలోకానికి దిగువనున్న లోకం
మైరావణు	రామాయణంలోని పాతాళాధిపతి మైరావణుడు
ఆతల జంపిన	అక్కడే సంహరించిన, చంపిన
చేతులు మోడ్చుక	చేతులు జోడించి నమస్కరించి
శ్రీ వేంకటపతి	తిరుమల శ్రీవేంకటేశ్వరస్వామి
తల గోలిచే	తల వంచి నమస్కరించే; భక్తితో శిరస్సు వంచే
హిత	మేలు చేసేవాడు, శ్రేయస్సును కలిగించేవాడు

పల్లవి భావం

అన్నమాచార్యులు మొదట హనుమంతుడిని “మంగళానికి సముద్రం” వంటి వాడిగా సంబోధిస్తున్నారు. హనుమంతుడు భక్తులకు శుభాన్ని, ధైర్యాన్ని, రక్షణను ప్రసాదించే దైవస్వరూపుడు.

“హనుమంతా! నీ శరణు కోరుతున్నాము. నీ ఆశ్రయాన్ని పొందాము” అని భక్తుడు వినయంగా చెబుతున్నాడు.

హనుమంతుని గొప్పతనం కేవలం ఆయన శారీరక బలంలో లేదు. శ్రీరామునిపై ఉన్న అచంచలమైన భక్తి, స్వామి కార్యాన్ని నెరవేర్చాలనే సేవాభావం ఆయన అసలైన మహిమ. అందుకే ఆయన శరణాగతి భక్తికి ప్రతీకగా నిలుస్తుంది.

మొదటి చరణం భావం

హనుమంతుడు చిన్నతనంలో ఎంతో చురుకైన బాలుడిగా ఉండేవాడు. ఒకరోజు ఉదయిస్తున్న సూర్యుడు ఎర్రని పండులా కనిపించడంతో దానిని పండుగా భావించి ఆకాశంలోకి ఎగిరి సూర్యుడిని పట్టుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు.

ఈ సంఘటన హనుమంతుని బాల్యంలోని అపారమైన శక్తిని, నిర్భయత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది. సాధారణ బాలుడికి ఆకాశంలోని సూర్యుడిని అందుకోవాలనే ఆలోచనే రాదు. కానీ హనుమంతుడు తన సహజమైన శక్తితో ఆకాశంలోకి ఎగిరాడు.

హనుమంతుని శక్తిని గుర్తించిన బ్రహ్మాది దేవతలు ఆయనకు అనేక వరాలను ప్రసాదించారు. వివిధ దేవతల అనుగ్రహంతో ఆయనకు అసాధారణమైన శక్తులు, రక్షణ లభించాయి.

అయితే ఈ వరాలన్నీ ఆయన స్వార్థం కోసం ఉపయోగించలేదు. భవిష్యత్తులో శ్రీరాముని సేవకు, ధర్మరక్షణకు తన శక్తిని వినియోగించాడు. ఈ విధంగా అన్నమాచార్యులు హనుమంతుని బలం మాత్రమే కాదు, ఆ బలానికి ఉన్న సత్ప్రయోజనాన్ని కూడా సూచిస్తున్నారు.

రెండవ చరణం భావం

సీతాదేవిని వెతుకుతూ వానరసేన సముద్రతీరానికి చేరుకున్నప్పుడు, లంకకు వెళ్లడం అసాధ్యమని అనిపించింది. అప్పుడు హనుమంతుడు తనలో దాగి ఉన్న మహాశక్తిని గుర్తించి సముద్రాన్ని ఒక్క గెంతుతో దాటాడు.

ఇక్కడ “జలధి దాట” అనే పదం హనుమంతుని అసాధారణమైన పరాక్రమాన్ని సూచిస్తుంది.

ఇంతకు ముందు ఇతర వానరులకు కూడా హనుమంతుని అసలు శక్తి పూర్తిగా తెలియకపోవచ్చు. కానీ సముద్రలంఘనం ద్వారా తన సామర్థ్యాన్ని వారికి తెలియజేశాడు.

హనుమంతుడు తన శరీరాన్ని విస్తరించగా భూమి, ఆకాశం రెండూ ఒకటిగా కనిపించేంత మహారూపాన్ని ధరించాడు అనే భావాన్ని ఈ పాదాలు వ్యక్తం చేస్తున్నాయి.

అవసరానికి అనుగుణంగా తన రూపాన్ని చిన్నదిగా, పెద్దదిగా మార్చుకోగల శక్తి హనుమంతునికి ఉంది. సముద్రాన్ని దాటే సమయంలో ఆయనలోని బలం, ధైర్యం, ఆత్మవిశ్వాసం పరాకాష్ఠకు చేరాయి.

“భళి హనుమంతా!” అంటూ అన్నమాచార్యులు ఆయన పరాక్రమాన్ని ప్రశంసిస్తున్నారు.

మూడవ చరణం భావం

రామాయణంలోని మైరావణ ఘట్టాన్ని ఈ చరణం గుర్తుచేస్తుంది. మైరావణుడు రామలక్ష్మణులను పాతాళానికి తీసుకెళ్లినప్పుడు, వారిని రక్షించేందుకు హనుమంతుడు పాతాళలోకానికి వెళ్లాడు.

అక్కడ మైరావణుడితో యుద్ధం చేసి అతనిని సంహరించి శ్రీరాముడు, లక్ష్మణులను రక్షించాడు.

ఈ ఘట్టం హనుమంతుని అప్రమత్తత, ధైర్యం, యుద్ధపటిమ, స్వామిభక్తికి ప్రతీకగా నిలుస్తుంది.

కీర్తనలో అత్యంత అందమైన భావం చివరి పాదాలలో కనిపిస్తుంది.

అపారమైన బలం కలిగిన హనుమంతుడు చివరికి తన స్వామి ముందు చేతులు జోడించి తల వంచే భక్తుడిగా కనిపిస్తాడు. ఇక్కడ “శ్రీ వేంకటపతి” అనే పదప్రయోగం ద్వారా అన్నమాచార్యులు హనుమంతుని భక్తిని శ్రీ వేంకటేశ్వరునితో అనుసంధానిస్తున్నారు.

హనుమంతునికి ఎంతటి శక్తి ఉన్నా, ఆయనలో అహంకారం లేదు. తన బలాన్ని స్వామి సేవకే అంకితం చేశాడు. అందుకే ఆయన బలానికి ప్రతీక మాత్రమే కాదు, వినయానికి కూడా ప్రతీక.

సందర్భం

“మంగాంబుధి హనుమంతా” వంటి హనుమద్భక్తి కీర్తనలు సాధారణంగా హనుమంతుని ఆరాధనలో, భజన కార్యక్రమాల్లో, ఆలయ సంగీత కార్యక్రమాల్లో, హనుమాన్ జయంతి వంటి సందర్భాల్లో ఆలపించడానికి అనుకూలంగా ఉంటాయి.

అన్నమాచార్యుల సంకీర్తనలు ప్రధానంగా తిరుమల శ్రీవేంకటేశ్వరస్వామి భక్తి సంప్రదాయంతో అనుబంధం కలిగి ఉన్నప్పటికీ, వాటిలో రాముడు, కృష్ణుడు, నరసింహుడు, హనుమంతుడు వంటి అనేక దైవస్వరూపాల మహిమ కూడా కనిపిస్తుంది.

ఈ కీర్తన ప్రత్యేకత ఏమిటంటే, హనుమంతుని పరాక్రమాన్ని వర్ణిస్తూ ప్రారంభించి, చివరికి శ్రీ వేంకటపతి ముందు తలవంచే భక్తుడిగా ఆయనను చూపించడం.

తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు

1. ఈ కీర్తన ఏ దేవుడి గురించి?

“మంగాంబుధి హనుమంతా నీ శరణ” కీర్తన ప్రధానంగా శ్రీ హనుమంతుడు లేదా ఆంజనేయస్వామి గురించి. ఇందులో ఆయన బాల్యలీలలు, దేవతల వరప్రాప్తి, సముద్రలంఘనం, మైరావణ సంహారం వంటి ఘట్టాలు వర్ణించబడ్డాయి.

2. ఈ కీర్తన ఎప్పుడు పాడతారు?

ఈ కీర్తనను హనుమంతుని ఆరాధన, భజనలు, ఆలయ సంగీత కార్యక్రమాలు, హనుమాన్ జయంతి వంటి ప్రత్యేక సందర్భాల్లో పాడవచ్చు. అన్నమాచార్య సంకీర్తనల గాన కార్యక్రమాల్లో కూడా దీనిని ఆలపించవచ్చు.

3. ఈ కీర్తనలో “శ్రీ వేంకటపతి” అని ఎందుకు వచ్చింది?

అన్నమాచార్యుల భక్తి సంప్రదాయంలో శ్రీ వేంకటేశ్వరుడు ప్రధాన ఆరాధ్యదైవం. ఈ కీర్తన చివరలో హనుమంతుడు శ్రీ వేంకటపతి ముందు చేతులు జోడించి తల వంచే భక్తుడిగా వర్ణించబడ్డాడు. దీని ద్వారా హనుమంతుని సేవాభావం, వినయం, పరమభక్తి వ్యక్తమవుతాయి.

“మంగాంబుధి హనుమంతా నీ శరణ” కీర్తన హనుమంతుని అపారమైన శక్తిని మాత్రమే కాకుండా, ఆ శక్తికి మూలమైన భక్తిని కూడా మనకు గుర్తుచేస్తుంది. సూర్యుడిని పండుగా భావించిన బాలహనుమంతుడి అల్లరి నుంచి సముద్రలంఘనం వరకు, పాతాళంలో మైరావణ సంహారం నుంచి శ్రీ వేంకటపతి ముందు వినయంగా తలవంచడం వరకు హనుమంతుని సంపూర్ణ స్వరూపాన్ని అన్నమాచార్యులు అందంగా చిత్రించారు.

బలం ఉన్నవాడు గొప్పవాడు కాదు; ఆ బలాన్ని ధర్మానికి, స్వామి సేవకు అంకితం చేసేవాడే నిజమైన మహనీయుడు అనే సందేశం ఈ కీర్తనలో అంతర్లీనంగా కనిపిస్తుంది. అందుకే హనుమంతుని స్మరిస్తూ “నీ శరణ” అని పలికే ప్రతి భక్తి హృదయంలో ఈ కీర్తన ప్రత్యేకమైన స్థానాన్ని పొందుతుంది.