రచన: అన్నమాచార్య
ప్రధాన దైవం: శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వామి

పరిచయం

“నవరసములదీ నళినాక్షి” అన్నమాచార్యుల అద్భుతమైన శృంగార-భక్తి కీర్తనలలో ఒకటి. ఈ కీర్తనలో నవరసాలను ఒక సుందరి శరీరంలోని వివిధ అవయవాలతో అనుసంధానిస్తూ, ఆమె అందాన్ని కవి అపూర్వమైన కవితా శైలిలో వర్ణిస్తారు. చివరికి ఆ సుందరి శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వామితో ఏకమై పొందిన ఆనందాన్ని కీర్తన యొక్క పరమ భావంగా చూపిస్తారు.

ఇక్కడ “నళినాక్షి” అంటే తామరపువ్వుల వంటి కన్నులు కలిగిన సుందరి. ఈ పదం అలమేలుమంగ తాయారిని సూచించేలా భావించవచ్చు. ఆమె సౌందర్యంలోనే శృంగారం, వీరం, కరుణ, అద్భుతం, హాస్యం, భయం, బీభత్సం, రౌద్రం, శాంతం వంటి నవరసాలు ప్రతిఫలిస్తున్నాయని అన్నమయ్య వర్ణించారు.

అన్నమాచార్యులు 15వ శతాబ్దానికి చెందిన మహాభక్తుడు, తెలుగు వాగ్గేయకారుడు. తిరుమల శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వామిపై వేలాది సంకీర్తనలు రచించారు. ఈ కీర్తన కూడా ఆయన భక్తి, సౌందర్య వర్ణన, శాస్త్రీయ రసభావనలను కలిపిన రచనగా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ పాటకు దేశి రాగం, ఆది తాళంగా కొన్ని సంగీత సంప్రదాయాల్లో పేర్కొంటారు.

పల్లవి

నవరసములదీ నళినాక్షి |
జవకట్టి నీకు జవి సేసీని ||

చరణం 1

శృంగార రసము చెలియ మొకంబున |
సంగతి వీరరసము గోళ్ళ |
రంగగు కరుణరసము పెదవులను |
అంగపు గుచముల నద్భుత రసము ||

చరణం 2

చెలి హాస్యరసము చెలవుల నిండీ |
పలుచని నడుమున భయరసము |
కలికి వాడుగన్నుల భీభత్సము |
అల బొమ జంకెనల నదె రౌద్రంబు ||

చరణం 3

రతి మరపుల శాంతరసంబదె |
అతి మోహము పదియవరసము |
ఇత్వుగ శ్రీవేంకటేశ కూడితివి |
సతమై యీపెకు సంతోస రసము ||

పద అర్థాలు

భావం పల్లవి

తామరపువ్వుల వంటి కన్నులు కలిగిన నళినాక్షి తనలో నవరసాలను నింపుకొని, ఎంతో ఉత్సాహంతో శ్రీ వేంకటేశ్వరుని అలరిస్తూ సేవ చేస్తోంది అని అన్నమాచార్యులు ఈ పల్లవిలో వర్ణిస్తున్నారు. ఆమె అందం, హావభావాలు, ప్రేమ, చిలిపితనం, ప్రశాంతత వంటి వివిధ భావాలు స్వామివారికి ఆనందాన్ని కలిగిస్తున్నాయి.

భావం – మెదటి చరణం

మొదటి చరణంలో అన్నమయ్య నళినాక్షి సౌందర్యాన్ని నవరసాల ద్వారా చిత్రిస్తున్నారు.

ఆమె ముఖంలో శృంగార రసం కనిపిస్తుంది. ప్రేమ, అనురాగం, మాధుర్యం ఆమె ముఖకవళికల్లో సహజంగా వ్యక్తమవుతున్నాయి. ఆమె గోళ్లలో లేదా చేతి కదలికల్లో వీరరసం, అంటే ధైర్యం, శక్తి ప్రతిబింబిస్తున్నట్లు కవి ఊహిస్తున్నారు.

ఆమె పెదవులలో కరుణారసం కనిపిస్తుంది. ఆమె మాటలు, చిరునవ్వు, పెదవుల సౌమ్యత దయను, మృదుత్వాన్ని సూచిస్తున్నాయి.

ఆమె శరీర సౌందర్యంలో అద్భుత రసం ప్రతిఫలిస్తోంది. ఆమెను చూసినవారికి ఆశ్చర్యం కలిగించేంత అందం ఆమె రూపంలో నిండిపోయిందని అన్నమయ్య చెబుతున్నారు.

ఇక్కడ కవి కేవలం శరీర సౌందర్యాన్ని వర్ణించడం మాత్రమే కాదు. ప్రతి అవయవంలో ఒక ప్రత్యేకమైన భావం జీవించి ఉన్నట్లు చూపించడం ఈ చరణం ప్రత్యేకత.

భావం – రెండవ చరణం

రెండవ చరణంలో మరో నాలుగు రసాలను కవి చూపిస్తారు.

ఆమె చిరునవ్వులో హాస్యరసం నిండి ఉంది. ఆమె చిలిపి నవ్వు, సరదా చూపులు చుట్టూ ఉన్నవారికి ఆనందాన్ని కలిగిస్తాయి.

ఆమె సన్నని నడుములో భయరసం ఉందని చెప్పడం ఒక అందమైన కవితా చమత్కారం. అంత సుకుమారంగా, సన్నగా ఉన్న నడుమును చూస్తే అది ఎక్కడ విరిగిపోతుందో అన్నంత సున్నితంగా అనిపిస్తుందని భావించవచ్చు.

ఆమె తీక్షణమైన కన్నులలో భీభత్సరసం కనిపిస్తుందని కవి చెబుతున్నారు. సాధారణంగా భీభత్సం అంటే అసహ్యం. అయితే ఇక్కడ అది నేరుగా అసహ్యాన్ని సూచించకుండా, ఆమె చూపు యొక్క తీవ్రత, ప్రభావశక్తిగా కవితాత్మకంగా అర్థం చేసుకోవచ్చు.

ఆమె కనుబొమ్మల కదలికల్లో రౌద్రరసం కనిపిస్తుంది. చిన్నగా కనుబొమ్మలు చిట్లించినా, ఆమె ముఖంలో ఒక ఉగ్రత, కోపం లేదా గంభీరత వ్యక్తమవుతుంది.

ఇలా సున్నితమైన నవ్వు నుంచి ఉగ్రత వరకు విభిన్నమైన భావాలను ఒకే స్త్రీ రూపంలో అన్నమయ్య ఆవిష్కరించారు.

భావం – మూడవ చరణం

చివరి చరణంలో కీర్తన మరింత లోతైన భావానికి చేరుతుంది.

రతి, ప్రేమ వంటి భావాల పరిపూర్ణతలో శాంతరసం వ్యక్తమవుతుంది. ప్రేమ యొక్క పరాకాష్ఠలో మనస్సు తన చంచలత్వాన్ని కోల్పోయి ఒక ప్రశాంతమైన స్థితిని పొందుతుంది.

“అతి మోహము పదియవ రసము” అనే ప్రయోగంలో అన్నమయ్య ఒక చమత్కారమైన కవితా భావాన్ని చూపించారు. సంప్రదాయంగా నవరసాలు తొమ్మిది. అయితే ఇక్కడ ప్రేమ, మోహం వంటి భావాలను ప్రత్యేకంగా ప్రస్తావిస్తూ, తొమ్మిది రసాలకు మించిన అనుభూతిగా దానిని కవి సూచిస్తున్నట్లు భావించవచ్చు.

చివరగా శ్రీ వేంకటేశ్వరునితో కలయిక ఆ అనుభూతులన్నింటినీ పరిపూర్ణం చేస్తుంది. ఆ కలయిక ద్వారా నళినాక్షికి కలిగేది సాధారణ సంతోషం కాదు — సంపూర్ణమైన ఆనందం.

అందుకే చివరలో “సంతోస రసము”ని ఉంచడం ఎంతో అర్థవంతమైనది. ప్రేమ, అనురాగం, ఆశ్చర్యం, హాస్యం, భయం, కోపం వంటి ఎన్నో భావాలు చివరికి దైవంతో ఏకత్వంలో ఆనందంగా పరిణమిస్తాయి.

కీర్తన సందర్భం

“నవరసములదీ నళినాక్షి” ఒక నిర్దిష్ట పండుగకు మాత్రమే పరిమితమైన కీర్తనగా కాకుండా, అన్నమాచార్యుల శృంగార-భక్తి సంకీర్తనలలో ఒకటిగా చూడవచ్చు.

కీర్తనలోని నవరసాల ప్రస్తావన కారణంగా ఇది కర్ణాటక సంగీత కచేరీలు, అన్నమయ్య సంకీర్తన కార్యక్రమాలు, నృత్య ప్రదర్శనలు వంటి సందర్భాలకు ఎంతో అనుకూలంగా ఉంటుంది. ముఖ్యంగా భరతనాట్యం లేదా కూచిపూడి వంటి శాస్త్రీయ నృత్యాల్లో నవరసాలను అభినయంతో చూపించడానికి ఈ కీర్తనలోని భావాలు ఎంతో ఉపయోగకరంగా ఉంటాయి.

అన్నమయ్య కీర్తనలు తిరుమల శ్రీవేంకటేశ్వరుని ఆరాధనా సంప్రదాయంతో బలంగా అనుసంధానమై ఉన్నప్పటికీ, ఈ కీర్తనను ఒక నిర్దిష్ట వార్షిక పండుగకు మాత్రమే చెందినదిగా చెప్పడానికి స్పష్టమైన ఆధారం లేదు. అందువల్ల దీనిని సాధారణ అన్నమయ్య సంకీర్తనగా, భక్తి-సంగీత-నృత్య కార్యక్రమాల్లో వినడం లేదా ఆలపించడం సముచితం.

ఈ కీర్తనకు దేశి రాగం, ఆది తాళంగా కొన్ని ప్రచురిత సంకలనాల్లో పేర్కొనబడింది.

అన్నమయ్య కీర్తనలకు ప్రసిద్ధ గాయనీమణి పి. సుశీల స్వరమాధుర్యంతో అందించిన రికార్డింగ్‌లలో కూడా “నవరసములదీ నళినాక్షి” కనిపిస్తుంది. ఆధునిక అన్నమయ్య సంకీర్తన సంకలనాల్లో నిత్య సంతోషిణి వంటి గాయకుల గానంలోనూ ఈ కీర్తన వినిపిస్తుంది.

తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు

1. ఈ కీర్తన ఏ దేవుడి గురించి?

“నవరసములదీ నళినాక్షి” కీర్తనలో శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వామి ప్రస్తావన స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. “ఇత్వుగ శ్రీవేంకటేశ కూడితివి” అనే పాదం ద్వారా శ్రీ వేంకటేశ్వరునితో కలయికను కవి ప్రస్తావించారు. కీర్తనలోని “నళినాక్షి” రూపవర్ణనను అలమేలుమంగ తాయారితో అనుసంధానించి భావించవచ్చు.

2. ఈ కీర్తన ఎప్పుడు పాడతారు?

ఈ కీర్తన ఒక నిర్దిష్ట పండుగకు మాత్రమే పరిమితమైనది కాదు. అన్నమయ్య సంకీర్తన కార్యక్రమాలు, కర్ణాటక సంగీత కచేరీలు, భక్తి కార్యక్రమాలు మరియు శాస్త్రీయ నృత్య ప్రదర్శనల్లో పాడటానికి ఇది అనుకూలమైనది. ముఖ్యంగా నవరసాలను అభినయంతో చూపించడానికి ఈ కీర్తన ఎంతో అందంగా ఉంటుంది.

3. “నవరసములు” అంటే ఏమిటి?

నవరసాలు అంటే భారతీయ రసశాస్త్రంలో చెప్పబడే తొమ్మిది ప్రధాన భావాలు — శృంగారం, వీరం, కరుణ, అద్భుతం, హాస్యం, భయానకం, బీభత్సం, రౌద్రం, శాంతం. ఈ కీర్తనలో అన్నమయ్య ఈ తొమ్మిది భావాలను నళినాక్షి యొక్క వివిధ అవయవాలు, ముఖకవళికలు, చూపులు మరియు అంతరంగ భావాలతో అనుసంధానించారు.

“నవరసములదీ నళినాక్షి” అన్నమాచార్యుల కవితా ప్రతిభకు ఒక అందమైన ఉదాహరణ. నవరసాల వంటి శాస్త్రీయ భావనను ఒక సుందరి రూపవర్ణనతో కలిపి, చివరికి ఆ సౌందర్యాన్ని శ్రీ వేంకటేశ్వరునితో దైవిక కలయిక మరియు ఆనందం వైపు తీసుకెళ్లడం ఈ కీర్తనలోని ప్రధాన ప్రత్యేకత.

ఈ కీర్తనను కేవలం శృంగార వర్ణనగా చూస్తే దాని సగం అందమే కనిపిస్తుంది. రసాలన్నీ చివరికి దైవానందంలో కలిసిపోవడం అన్నమయ్య చూపించిన అంతర్లీన భావం. అందుకే ఈ కీర్తన సంగీతంలోనూ, సాహిత్యంలోనూ, నృత్యాభినయంలోనూ ప్రత్యేకమైన స్థానాన్ని సంపాదించింది.